रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
अयोध्येत राम जन्मले
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
या काव्यात राम म्हणजे राजपुत्र होऊन जन्मलेले परमेश्वर. अयोध्येचे राजे दशरथ भक्त आणि ज्ञानी होते. पट्टराणी कौसल्या आणि इतर राण्या पवित्र आणि पतिव्रता होत्या. पण एके दिवशी पुत्र नसल्याचे दुःख राजांच्या मनात दाटून आले. ते लगेच आपले गुरू वसिष्ठ यांच्याकडे गेले. धीर धरा, तुम्हाला चार पुत्र होतील आणि ते तिन्ही लोकांत कीर्ती मिळवतील, असे वसिष्ठांनी सांगितले. पुत्रप्राप्तीचा यज्ञ करण्यासाठी वसिष्ठांनी एका थोर ऋषींना बोलावले. ऋषींनी भक्तिभावाने आहुती दिल्या. तेव्हा अग्निदेव ज्वाळांतून प्रकट झाले. त्यांच्या हातात हविष्यान्नाचे पात्र होते. हे राण्यांमध्ये वाटून द्या, असे त्यांनी राजांना सांगितले. कौसल्यांना अर्धा भाग मिळाला, आणि उरलेला इतर राण्यांना. सगळ्या राण्या गर्भवती झाल्या. ज्या दिवशी प्रभू गर्भात आले, त्या दिवसापासून सगळ्या लोकांत आनंद आणि समृद्धी भरून राहिली. अखेर ती वेळ आली: वसंतातल्या चैत्र महिन्यातली नवमी, भर दुपार, ना थंडी ना ऊन. आकाश देवांनी भरून गेले; ते गात होते, फुलांचा वर्षाव करत होते. मग प्रभू कौसल्यांपुढे प्रकट झाले, चार हातांत परमेश्वराची आयुधे धरून. कौसल्यांनी त्यांची स्तुती केली. कौसल्यांच्या मनात पुत्रप्रेम जागे व्हावे, म्हणून प्रभूंनी स्मित करून त्यांना एक सुंदर कथा सांगितली. बाळ व्हा, अशी विनवणी कौसल्यांनी केली, आणि प्रभू तान्हे बाळ होऊन रडू लागले.
पुत्र नसलेले राजे
एक बार भूपति मनमाहीँ। भइ गलानि मोरे सुत नाहीँ॥ गुरु गृह गयउ तुरत महिपाला। चरन लागि करि विनय बिसाला॥
अयोध्येचे राजे दशरथ भक्त आणि ज्ञानी आहेत आणि त्यांच्या राण्या पवित्र आणि पतिव्रता आहेत. एकदा राजांच्या मनात खंत दाटून आली: “मला पुत्र नाही.” राजे लगेच गुरूंच्या घरी गेले. गुरूंच्या पायांवर पडून राजांनी पुष्कळ विनवणी केली. त्यांचे गुरू वसिष्ठ मुनी त्यांना धीर धरायला सांगतात.
पवित्र नवमीची दुपार
नवमी तिथि मधु मास पुनीता। सुकल पच्छ अभिजित हरि-प्रीता॥ मध्य दिवस अति सीत न घामा। पावन-काल लोक-बिस्रामा॥
मधुमासाची, म्हणजे वसंतातल्या पवित्र चैत्र महिन्याची नवमी होती. शुक्ल पक्ष होता आणि हरींना प्रिय असलेला अभिजित मुहूर्त होता. भर दुपार होती; फार थंडीही नव्हती, फार ऊनही नव्हते. तो पवित्र काळ सगळ्या लोकांना विसावा देणारा होता. हीच रामजन्माची वेळ. म्हणून हा दिवस रामनवमी म्हणून साजरा होतो.
कृपाळू प्रभू प्रकट झाले
भये प्रगट कृपाला, दीनदयाला, कौसल्या-हितकारी। हरषित महँतारी, मुनि-मन-हारी, अदभुत रूप बिचारी। लोचन अभिरामं, तनु-घन-स्यामं, निज आयुध भुज चारी। भूषन बनमाला, नयन बिसाला, सोभा-सिंधु खरारी॥
दीनांवर दया करणारे, कौसल्यांचे हित करणारे कृपाळू प्रभू प्रकट झाले. मुनींचे मन हरण करणारे ते अद्भुत रूप पाहून माता आनंदून गेल्या. ते रूप डोळ्यांना सुख देणारे आहे. देह मेघासारखा सावळा आहे, आणि चार हातांत त्यांनी आपली आयुधे धरली आहेत. अंगावर अलंकार आणि वनमाला आहेत, डोळे विशाल आहेत. सौंदर्याचे सागर असलेले हे प्रभूच खर राक्षसाचे शत्रू आहेत. प्रभू आधी चार हातांनी, परमेश्वराच्या रूपात प्रकट होतात. खर हा राक्षस पुढे वनात त्यांच्या हातून मरणार आहे.
बाळ व्हा
माता पुनि बोली, सो मति डोली, तजहु तात यह रूपा। कीजिय सिसुलीला, अति प्रिय-सीला, यह सुख परम अनूपा॥ सुनि बचन सुजाना, रोदन ठाना, होइ बालक सुर-भूपा॥ यह चरित जे गावहिँ, हरि पद पावहिँ, ते न परहिँ भव-कूपा॥
मग मातेचे मन पालटले आणि त्या म्हणाल्या: “बाळा, हे रूप सोडा. लहान बाळाची लीला करा. ती मला फार प्रिय आहे, आणि त्या सुखाला तोड नाही.” हे बोलणे ऐकून सर्वज्ञ प्रभू, देवांचे राजे, बाळ होऊन रडू लागले. ही लीला जे गातात, ते हरीच्या चरणी पोहोचतात आणि जन्म-मरणाच्या विहिरीत पुन्हा पडत नाहीत. क्षणापूर्वीच कौसल्यांना आश्चर्य वाटले होते: वेद सांगतात, ज्यांच्या रोमारोमांत ब्रह्मांडे लटकलेली आहेत, ते आपल्या उदरात राहिले!
ब्राह्मण, गाई, देव आणि संतांसाठी
बिप्र-धेनु-सुर-संत हित, लीन्ह मनुज-अवतार। निज-इच्छा निर्मित-तनु, माया-गुन-गो पार॥
जन्माचे हे स्तोत्र काव्य प्रभूंच्या येण्याचे कारण सांगून संपवते. ब्राह्मण, गाई, देव आणि संत यांच्या हितासाठी त्यांनी मनुष्य म्हणून अवतार घेतला. त्यांचा देह त्यांच्याच इच्छेने घडलेला आहे; ते माया, प्रकृतीचे गुण आणि इंद्रिये यांच्या पलीकडे आहेत. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित वर्ग. सत्त्व, रज आणि तम हे प्रकृतीचे तीन गुण; त्यांच्यापासून जगातले सारे काही बनले आहे. प्रभू त्यांच्याही वर आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १८८–१९२ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १८८ ते १९२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १८९, चौपाई १; १९१, चौपाई १; १९२, छंद १; १९२, छंद ४; दोहा १९२.