रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
राजांना न पेललेले धनुष्य
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
मिथिलेचे राजे जनक यांनी पण केला आहे: शिवांचे प्रचंड धनुष्य जो मोडेल, त्याच्याशीच कन्या सीतांचा विवाह होईल. तो पण जिंकायला देशोदेशीचे राजे आले आहेत. स्पर्धेच्या दिवशी जनक विश्वामित्र मुनींना बोलावणे पाठवतात. त्यांच्यासोबत त्यांचे दोघे तरुण शिष्य येतात, राजकुमार राम आणि त्यांचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण. सारे नगर रंगभूमीकडे लोटते; लहान-थोर सगळे येतात. जनकांचे सेवक उच्च-नीच सगळ्यांना त्यांच्या त्यांच्या मानाप्रमाणे योग्य जागी बसवतात. दोघे राजकुमार आत येतात, आणि प्रत्येकाला राम आपापल्या मनाप्रमाणे दिसतात. मग हातात माळ घेऊन सीता येतात, आणि त्यांची नजर रामांवर खिळते. भाट पण जाहीर करतात, आणि गर्वाने फुगलेले राजे धनुष्याकडे धाव घेतात. ते धनुष्य पकडतात, जोर लावतात, पण ते जागचे हलतही नाही. लाजेने खाली मान घालून ते आपापल्या जागी परततात. पृथ्वीवर आता वीर उरलेच नाहीत, असे जनक उद्गारतात. हा अपमान ऐकून लक्ष्मण संतापाने पेटतो. रामांना नमस्कार करून तो हे जुने धनुष्य अळंबीच्या दांड्यासारखे मोडून टाकण्याची परवानगी मागतो.
ज्याच्या त्याच्या भावनेप्रमाणे
राज-समाज बिराजत रूरे। उडुगन महँ जनु जुग बिधु पूरे॥ जिन्ह कै रही भावना जैसी। प्रभु मूरति देखी तिन्ह तैसी॥
जमलेल्या राजांच्या सभेत दोघे राजकुमार असे शोभतात, जणू ताऱ्यांमध्ये दोन पूर्णचंद्र उगवले आहेत. ज्याच्या मनात जशी भावना, तशीच प्रभूंची मूर्ती त्याला दिसते. पुढे कवी साऱ्या जमावाचे गटागटाने वर्णन करतात. वीरांना जणू मूर्तिमंत वीररस दिसतो, तर दुष्ट राजांना प्रभू भयंकर दिसतात. विद्वानांना अगणित मुखे, हात आणि पाय असलेले विराट रूप दिसते. योग्यांना परम तत्त्व दिसते, आणि हरीच्या, म्हणजे परमेश्वराच्या, भक्तांना आपले उपास्य दैवत दिसते.
दहा हजार एकाच वेळी
भूप सहस-दस एकहि बारा। लगे उठावन टरइ न टारा॥ डगइ न संभु सरासन कैसे। कामी बचन सती मन जैसे॥
राजे रागाने धनुष्य धरतात, पण जो जितका जोर लावतो, तितके ते जणू अधिकच जड होते. शेवटी दहा हजार राजे मिळून एकाच वेळी ते उचलू लागतात, पण कितीही ढकलले तरी ते जागचे हलत नाही. कामुक पुरुषाच्या बोलण्याने पतिव्रतेचे मन जसे डळमळत नाही, तसे शिवांचे धनुष्य जराही डगमगत नाही.
वीरांविना पृथ्वी
अब जनि कोउ माखइ भट मानी। बीर-बिहीन मही मैँ जानी॥ तजहु आस निज निज गृह जाहू। लिखा न बिधि बैदेहि बिबाहू॥
राजे लाजून बसलेले पाहून जनक जणू रागाने बोलतात: “आता कोणाही अभिमानी योद्ध्याने राग मानू नये. पृथ्वी वीरांविना ओस पडली आहे, हे मला कळून चुकले. आशा सोडा, आणि आपापल्या घरी जा. वैदेहीचा विवाह विधात्याने लिहिलेलाच नाही.” जनकांना विदेह, म्हणजे “देहरहित”, असे म्हणतात; म्हणून त्यांची कन्या सीता ही वैदेही, म्हणजे “विदेहांची कन्या”.
लक्ष्मणाचा संताप
जनक बचन सुनि सब नर नारी। देखि जानकिहि भये दुखारी॥ माखे लखन कुटिल भइ भौँहैँ। रद-पट फरकत नयन रिसौहैँ॥
जनकांचे बोलणे ऐकून सगळे स्त्री-पुरुष जानकींकडे, म्हणजे सीतांकडे, पाहतात आणि दुःखी होतात. पण लक्ष्मण संतापतो: त्याच्या भुवया वाकड्या होतात, ओठ थरथरू लागतात, डोळे रागाने धगधगू लागतात. रामांच्या धाकट्या भावाला जनकांचे हे शब्द आपल्या राजकुळाचा अपमान वाटतात, आणि तेही राम तिथे बसलेले असताना! केवळ रामांच्या धाकाने तो क्षणभर गप्प राहतो.
चेंडूसारखे ब्रह्मांड
सुनहु भानुकुल-पंकज भानू। कहउँ सुभाव न कछु अभिमानू॥ जौँ तुम्हार अनुसासन पावउँ। कंदुक इव ब्रह्मांड उठावउँ॥
जनकांचे शब्द लक्ष्मणाला बाणांसारखे लागतात. रामांच्या चरणी मस्तक ठेवून तो म्हणतो: “सूर्यवंशरूपी कमळाला फुलवणारे सूर्य, ऐका! मी माझा स्वभाव सांगतो आहे, गर्वाने बोलत नाही. तुमची आज्ञा मिळाली, तर हे सारे ब्रह्मांड मी चेंडूसारखे उचलीन.” रामांचे कुळ, सूर्यवंश, सूर्यापासून चालत आले आहे. पुढे लक्ष्मण म्हणतो, हे जुने धनुष्य मी अळंबीच्या दांड्यासारखे मोडेन.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २३९–२५३ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २३९ ते २५३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २४१, चौपाई २; २५१, चौपाई १; २५२, चौपाई २; २५२, चौपाई ४; २५३, चौपाई २.