रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
आपणहून रामांकडे गेलेले धनुष्य
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजकुमार रामांनी शिवांचे प्रचंड धनुष्य मोडले आहे, आणि वधू जिंकली आहे. तेवढ्यात परशुराम मुनी संतापाने तिथे आले आहेत. ते ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाचे आहेत, तरी योद्ध्यासारखे धनुष्य आणि परशू बाळगतात. रामांचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण त्यांच्या तोंडावरच त्यांची थट्टा करतो आहे. लक्ष्मणाला लहान मूल समजून क्षमा करा, आणि त्याऐवजी मला शिक्षा करा, अशी विनवणी राम मुनींना करतात. पण परशुराम ऐकत नाहीत. ते म्हणतात, “माझ्या परशूचा पराक्रम ऐकून राण्यांचे गर्भपात होतात; आणि तो परशू हाती असूनही हा वैरी राजकुमार अजून जिवंत आहे!” लक्ष्मण पुन्हा त्यांची थट्टा करतो, तेव्हा मुनी रामांवरच उलटतात: “माझ्याशी लढ, नाहीतर राम हे नाव लावणे सोडून दे.” राम नम्रपणे त्यांना पुन्हा पुन्हा मुनी आणि ब्राह्मण म्हणत राहतात, आणि त्यामुळे ते आणखीच भडकतात: “मी नुसता ब्राह्मण आहे, असे तुला वाटते का? माझ्या रणयज्ञांत धनुष्य म्हणजे पळी, बाण म्हणजे आहुती, आणि माझा राग म्हणजे अग्नी. सैन्ये म्हणजे समिधा, आणि या परशूने कापलेले मोठमोठे राजे म्हणजे बळी.” “मला नुसता ब्राह्मण समजून तू माझा अपमान करतोस,” ते म्हणतात. राम उत्तर देतात: “खरे ते ऐका. तुम्हाला ब्राह्मण म्हणणे हा अपमान असेल, तर सांगा, ज्याच्यापुढे मी भिऊन मान झुकवीन, असा कोणी योद्धा या जगात आहे का?” मग मुनी रामांची परीक्षा घेतात, आणि त्यांचा राग मावळतो.
वाकड्या चंद्राची कोर
गुनहु लखन कर हम पर रोषू। कतहुँ सुधाइहु तें बड़ दोषू॥ टेढ़ जानि संका सब काहू। बक्र चंद्रमहिँ ग्रसइ न राहू॥
परशुराम परशू उगारून रामांना धमकावतात. राम मान खाली घालून मनातल्या मनात हसतात, आणि विचार करतात: “दोष लक्ष्मणाचा, आणि राग मात्र आमच्यावर. कधी कधी सरळपणासुद्धा मोठा दोष ठरतो. वाकड्याची सगळ्यांनाच भीती वाटते; वाकड्या चंद्राला राहूसुद्धा गिळत नाही.” ग्रहणाच्या वेळी राहू नावाचा राक्षस चंद्राला गिळतो, असे मानतात. पण चंद्राची बारीक, वाकडी कोर तो सोडून देतो.
पाय आणि मस्तक
हमहिँ तुम्हहिँ सरबरि कस नाथा। कहहु न कहाँ चरन कहँ माथा॥ राम मात्र लघु नाम हमारा। परसु सहित बड़ नाम तुम्हारा॥ देव एक गुन धनुष हमारे। नव गुन परम-पुनीत तुम्हारे॥ सब प्रकार हम तुम्ह सन हारे। छमहु बिप्र अपराध हमारे॥
संतापलेल्या मुनींना राम अजूनही शांत करू पाहत आहेत. ते म्हणतात: “नाथ, आमची आणि तुमची बरोबरी कशी होईल? तुम्हीच सांगा, कुठे पाय आणि कुठे मस्तक! माझे नाव लहान, नुसते ‘राम’; तुमचे नाव मोठे, त्यात परशूही आहे. देवा, आमच्याकडे एकच गुण, धनुष्य; तुमच्याकडे नऊ गुण, आणि तेही परम पवित्र. सगळ्याच बाबतीत आम्ही तुमच्यापुढे हरलो. ब्राह्मणदेवा, आमचे अपराध पोटात घाला.” परशुराम म्हणजे “परशू धारण करणारे राम”. गुण या शब्दाचा अर्थ सद्गुण असाही होतो, आणि धनुष्याची दोरी असाही.
काळालाही न भिणारे
छत्रिय तनु धरि समर सकाना। कुल-कलंक तेहि पावर जाना॥ कहउँ सुभाव न कुलहि प्रसंसी। कालहु डरहिँ न रन रघुबंसी॥
देव असो वा दानव, राजा असो वा योद्धा, कोणीही युद्धाचे आव्हान दिले तर आपण आनंदाने लढू, प्रत्यक्ष काळाशीसुद्धा, असे राम मुनींना सांगतात. मग ते म्हणतात: “क्षत्रियाचा जन्म घेऊन जो लढाईला कचरतो, तो अधम; तो आपल्या कुळाला लागलेला कलंक. मी कुळाची स्तुती म्हणून हे बोलत नाही, आमचा स्वभाव सांगतो: रघुवंशी रणात काळालाही भीत नाहीत.” रघू हे रामांच्या राजवंशातले फार पूर्वीचे राजे.
विष्णूंचे धनुष्य
राम रमापति कर धनु लेहू। खैंचहु मोर मिटै संदेहू॥ देत चाप आपुहि चलि गयऊ। परसुराम मन बिसमय भयऊ॥
रामांचे बोलणे मृदू आहे, पण त्यात खोल अर्थ दडला आहे. ते ऐकताना मुनींच्या बुद्धीवरचा पडदा दूर होतो. मुनी म्हणतात: “रामा, लक्ष्मीपतींचे हे धनुष्य घे आणि ते ओढ, म्हणजे माझा संशय मिटेल.” परशुराम धनुष्य पुढे करताच ते आपणहून रामांकडे जाते, आणि ते थक्क होतात. लक्ष्मी ही संपत्तीची देवी, विष्णूंची पत्नी; म्हणून हे विष्णूंचे धनुष्य. ते आपणहून रामांकडे जाते, कारण कवीच्या दृष्टीने राम म्हणजे स्वतः भगवंत.
रघुकुळाचे सूर्य
जय रघुबंस-बनज-बन-भानू। गहन-दनुज-कुल दहन-कृसानू॥ जय सुर-बिप्र-धेनु-हितकारी। जय मद मोह-कोह-भ्रम-हारी॥
आता मुनींना रामांचे सामर्थ्य कळले आहे. प्रेमाने भारावून ते हात जोडतात, आणि म्हणतात: “रघुकुळाच्या कमळवनाला फुलवणारे सूर्य, दानवकुळांचे घनदाट वन जाळणारे अग्नी, तुमचा जय असो! देव, ब्राह्मण आणि गायी यांचे हित करणारे, तुमचा जय असो! गर्व, मोह, राग आणि भ्रम हरण करणारे, तुमचा जय असो!” सूर्य उगवताच तळ्यातली कमळे उमलतात; तसे राम आपले सारे कुळ फुलवतात. मग परशुराम तप करायला वनात निघून जातात, आणि देव फुलांचा वर्षाव करतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २७८–२८५ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २७८ ते २८५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २८१, चौपाई ३; २८२, चौपाई ३; २८२, चौपाई ४; २८४, चौपाई २; २८४, चौपाई ४; २८५, चौपाई १.