रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
सासरी निघालेल्या लेकी
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजकुमार राम आणि त्यांचे तिघे भाऊ यांचे विवाह जनकपुरात सीता आणि आणखी तीन राजकन्यांशी झाले आहेत. जनकपूर हे सीतांचे पिता राजे जनक यांचे नगर. रामांचे पिता राजे दशरथ ब्राह्मणांना, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाला, गायी दान देतात, आणि मागणाऱ्या प्रत्येकाला धन देतात. रोज सकाळी ते घरी जायची परवानगी मागतात, आणि रोज जनक त्यांना प्रेमाने थांबवून घेतात. दिवस क्षणासारखे निघून जातात. शेवटी मुनी जनकांना सांगतात, आता वऱ्हाडाला निरोप द्यायला हवा. संध्याकाळी कमळे मिटतात, तसे सारे नगर दुःखाने कोमेजते. जनक अगणित आंदण पुढे अयोध्येला पाठवून देतात. वऱ्हाड निघणार, हे ऐकून राण्यांची अवस्था उथळ पाण्यातल्या माशांसारखी होते. राम आणि त्यांचे भाऊ निरोप घ्यायला राजवाड्यात येतात. त्यांना डोळे भरून पाहण्यासाठी नगरातले लोक गर्दी करतात. राण्या त्यांना ओवाळतात, स्नान घालतात, आणि जेवू घालतात. राम निरोप मागतात, तेव्हा प्रेमाने राण्यांच्या तोंडून शब्दच निघत नाही. त्या मुलींना जवळ घेतात, आणि त्यांना पतींच्या हाती सोपवतात. सारे नगर, आणि सख्यांसह राण्या, प्रेमाने व्याकूळ होतात. जणू दुःख आणि विरह जनकपुरात राहायलाच आले आहेत.
मातांचा उपदेश
पुनि पुनि सीय गोद करि लेहीँ। देइ असीस सिखावन देहीँ॥ होयेहु संतत पियहि पियारी। चिर अहिवात असीस हमारी॥ सासु ससुर गुरु सेवा करेहू। पति रुख लखि आयसु अनुसरेहू॥ अति सनेह बस सखी सयानी। नारि-धरम सिखवहिँ मृदु-बानी॥
जनकपुरातल्या राण्या आपल्या मुलींना सासरी पाठवणार आहेत. त्या पुन्हा पुन्हा सीतांना मांडीवर घेतात. त्यांना आशीर्वाद देतात, आणि उपदेश करतात: “तू सदैव पतीची लाडकी हो, आणि तुझे सौभाग्य अखंड राहो, हाच आमचा आशीर्वाद. सासू-सासरे आणि कुलगुरू यांची सेवा कर. पतीचा चेहरा पाहून त्यांची इच्छा ओळख, आणि ते सांगतील तसे वाग.” आणि प्रेमाने भारावलेल्या शहाण्या सख्या सीतांना मृदू शब्दांत पत्नीचा धर्म समजावून सांगतात.
स्त्री कशाला घडवली?
सादर सकल कुँअरि समुझाई। रानिन्ह बार बार उर लाई॥ बहुरि बहुरि भेंटहिँ महँतारी। कहहिँ बिरंचि रची कत नारी॥
राण्या सर्व राजकन्यांना प्रेमाने समजावतात, आणि पुन्हा पुन्हा हृदयाशी धरतात. माता त्यांना परत परत कवटाळतात, आणि म्हणतात: “ब्रह्मदेवाने स्त्रीला निर्माणच कशाला केले?” मुली दुसऱ्या घरी जात आहेत; हा उद्गार त्या मातांच्या स्वतःच्या दुःखातून आलेला आहे.
आईची रामांना विनवणी
करि बिनय सिय रामहिँ समरपी, जोरि कर पुनि पुनि कहै। बलि जाउँ तात सुजान तुम्ह कहँ, बिदित गति सब की अहै॥ परिवार पुरजन मोहि राजहि, प्रान प्रिय सिय जानबी। तुलसी सुसील सनेह लखि निज,-किंकरी करि मानबी॥
सीतांच्या माता नम्रपणे सीतांना रामांच्या हाती सोपवतात, आणि हात जोडून म्हणतात: “बाळा, मी तुमच्यावरून जीव ओवाळून टाकते. तुम्ही जाणते आहात, आणि प्रत्येकाच्या मनातले तुम्हाला ठाऊक आहे. सीता सगळ्या परिवाराला, या नगरातल्या लोकांना, मला आणि राजांना प्राणांसारखी प्रिय आहे, हे जाणा. तिचा चांगला स्वभाव आणि तिचे प्रेम पाहून तिला आपली दासी माना.” त्यांचा प्रत्येक शब्द नम्रतेने भरलेला आहे: रामांनी सीतांना पूर्णपणे आपले मानावे, अशी विनवणी त्या करतात. तुलसीदास त्यांच्या या विनवणीतच आपले नाव गुंफतात.
गाय आणि वासरू
पहुँचावहिँ फिरि मिलहिँ बहोरी। बढ़ी परसपर प्रीति न थोरी॥ पुनि पुनि मिलति सखिन्ह बिलगाई। बाल बच्छ जिमि धेनु लवाई॥
राम भावांसह पुढे गेले आहेत. माता स्वतःला सावरतात, आणि मुलींना बोलावून पुन्हा पुन्हा कवटाळतात. त्या थोडे अंतर त्यांच्यासोबत चालतात, मग वळून पुन्हा त्यांना भेटतात; एकमेकींवरचे प्रेम वाढतच जाते. प्रत्येक वेळी त्या मुलींना सख्यांच्या घोळक्यातून बाजूला घेतात, आणि पुन्हा मिठीत घेतात. जणू नुकत्याच व्यालेल्या गायी आपल्या कोवळ्या वासरांना पुन्हा पुन्हा जवळ घेत आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ३३०–३३७ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ३३० ते ३३७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३३४, चौपाई २; ३३४, चौपाई ३; ३३४, चौपाई ४; ३३६, छंद १; ३३७, चौपाई ४.