रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
कौसल्यांच्या मांडीवरचे बाळ
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
या काव्यात राम म्हणजे राजपुत्र होऊन जन्मलेले परमेश्वर. अयोध्येचे राजे दशरथ यांच्या राणी कौसल्या यांच्या पोटी राम नुकतेच जन्मले आहेत. सारे नगर आनंदाने बेभान झाले आहे. स्त्रिया गाणी गात राजवाड्याच्या दारांशी गर्दी करतात. दानांचा वर्षाव होतो आणि रस्त्यांतून कस्तुरी आणि चंदनाचे पाट वाहतात. सूर्यदेव आपला रथ थांबवून हे पाहत राहतात आणि एक दिवस महिनाभर लांबतो. इतर राण्यांनाही सुंदर पुत्र होतात. वेळ आल्यावर गुरू वसिष्ठ चारही मुलांची नावे ठेवतात. कौसल्यांच्या पुत्राचे नाव ते राम ठेवतात. माता रामांकडे पाहतच राहतात; त्यांचे मन भरत नाही. सर्व रूपांपलीकडचे प्रभू आता कौसल्यांच्या मांडीवर पहुडले आहेत. एके दिवशी कौसल्या रामांना पाळण्यात झोपवून पूजेला जातात. देवघरात पाहतात, तर राम नैवेद्य खात आहेत. धावत परत येतात, तर ते पाळण्यातही झोपलेले आहेत. कौसल्या घाबरतात. राम हसतात आणि त्यांना आपले परमेश्वराचे रूप दाखवतात. कौसल्या थरथर कापू लागतात. मग राम पुन्हा बाळ होतात आणि हे कुणाला सांगू नका, असे त्यांना सांगतात. राम मोठे होतात. आई जेवायला बोलावते, तेव्हा ते पळून जातात आणि धुळीने माखून घरी येतात. ते आणि त्यांचे भाऊ थोड्याच काळात सगळ्या विद्या शिकतात. रोज सकाळी राम माता, पिता आणि गुरू यांना नमस्कार करतात. अयोध्येच्या लोकांना ते प्राणांहून प्रिय होतात.
राम हे नाव
जो आनंद-सिंधु सुख-रासी। सीकर तें त्रैलोक सुपासी॥ सो सुख-धाम राम अस नामा। अखिल-लोक दायक बिस्रामा॥
गुरू वसिष्ठ राजांच्या पुत्रांची नावे ठेवतात. कौसल्यांच्या पुत्राबद्दल ते म्हणतात: “हे आनंदाचे सागर आहेत, सुखाची रास आहेत. त्या सागराच्या एका थेंबानेही तिन्ही लोक सुखी होतात. त्या सुखधामाचे नाव राम असेल. ते सगळ्या लोकांना विसावा देणारे आहेत.” ते जसे आहेत, तसेच त्यांचे नाव ठेवले आहे: ते स्वतः आनंदरूप आहेत आणि सगळ्या लोकांचा विसावा आहेत.
मातेच्या मांडीवर परमेश्वर
व्यापक-ब्रह्म निरंजन, निर्गुन बिगत बिनोद। सो अज प्रेम-भगति बस, कौसल्या के गोद॥
जे ब्रह्म सर्वव्यापी आहे, निर्मळ आहे, निर्गुण आहे, कोणत्याही क्रीडेपलीकडचे आहे आणि अजन्मा आहे, तेच प्रेमाने आणि भक्तीने वश होऊन कौसल्यांच्या मांडीवर पहुडले आहे. ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य, प्रत्येक रूपापलीकडचा परमेश्वर; सृष्टी करणारे ब्रह्मदेव नव्हेत. इथे त्याच परमेश्वराला माता कुठल्याही बाळासारखे मांडीवर घेऊन जोजवते.
रोमारोमांत ब्रह्मांडे
देखरावा मातहि निज, अदभुत रूप अखंड। रोम रोम प्रति लागे, कोटि कोटि ब्रह्मंड॥
कौसल्यांनी आपले बाळ एकाच वेळी दोन ठिकाणी पाहिले आहे: पाळण्यात झोपलेले, आणि देवघरात नैवेद्य खाताना. त्या घाबरतात, तेव्हा राम हसतात. त्यांनी मातेला आपले अद्भुत, अखंड रूप दाखवले. त्या रूपाच्या रोमारोमांत कोटी कोटी ब्रह्मांडे लटकलेली होती. कौसल्यांना असंख्य सूर्य, चंद्र आणि देव दिसतात. सगळ्या जीवांना नाचवणारी प्रभूंची मायाही त्यांना दिसते; ती प्रभूंपुढे भीतीने उभी आहे.
दुडुदुडु पळणारे प्रभू
कौसल्या जब बोलन जाई। ठुमुक ठुमुक प्रभु चलहिँ पराई॥ निगम नेति सिव अंत न पावा। ताहि धरइ जननी हठि धावा॥
कौसल्या रामांना बोलवायला जातात, तेव्हा प्रभू अडखळत्या पावलांनी दुडुदुडु पळून जातात. ज्यांचा अंत न लागल्याने वेद “नेति” म्हणतात, शिवांनाही ज्यांचा अंत सापडला नाही, त्यांना धरायचेच, या हट्टाने माता त्यांच्या मागे धावतात. वेद हे सगळ्यात प्राचीन धर्मग्रंथ. ते परमेश्वराचे वर्णन फक्त “नेति नेति”, म्हणजे “हे नव्हे, हे नव्हे”, असेच करतात, कारण तो प्रत्येक वर्णनाच्या पलीकडे आहे.
पहाटेचा नमस्कार
प्रातकाल उठि कै रघुनाथा। मातु पिता गुरु नावहिँ माथा॥ आयसु माँगि करहिँ पुर-काजा। देखि चरित हरषइ मन राजा॥
पहाटे उठून रघुनाथ माता, पिता आणि गुरू यांना मस्तक नमवतात. त्यांची आज्ञा घेऊन ते नगरातली कामे करतात. त्यांचे वागणे पाहून राजांचे मन आनंदून जाते. रघुनाथ म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राजा रघूंच्या वंशाचे वारस राम. निर्गुण, अजन्मा प्रभू हे सारे भक्तांसाठी करतात, असे काव्य पुढे सांगते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १९३–२०५ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १९३ ते २०५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १९७, चौपाई ३; दोहा १९८; दोहा २०१; २०३, चौपाई ४; २०५, चौपाई ४.