रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
चौघांचे विवाह
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजे दशरथ वऱ्हाड घेऊन राजे जनक यांच्या जनकपुरात आले आहेत. त्यांचे पुत्र राम यांचा विवाह जनकांच्या कन्या सीता यांच्याशी होणार आहे. देवही ब्राह्मणांचे, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाचे, वेष घेऊन विवाह पाहायला येतात. रामांची स्वारी विवाहमंडपाकडे येते. सीतांच्या माता दिव्यांनी त्यांचे औक्षण करतात; मुहूर्त शुभ आहे, म्हणून त्या डोळ्यांतले पाणी आवरतात. दोघे पिते मोठ्या प्रेमाने भेटतात. सख्यांच्या घोळक्यात सीतांना मंडपात आणले जाते. जनक आणि त्यांच्या राणी रामांचे पाय धुतात, आणि विवाहाचे एकेक विधी पार पडतात. मग त्याच विधींनी रामांच्या तिघा भावांचेही विवाह होतात. जनक अगणित आंदण देतात. मग जनक अतिशय नम्रपणे दशरथांपुढे हात जोडतात. ते म्हणतात, “या नात्याने आमचे कुळ मोठे झाले. मला आणि माझ्या राज्याला विनामोल मिळालेले सेवक समजा. या मुलींना तुमच्या दासी मानून प्रेमाने सांभाळा. आणि तुम्हाला इथे बोलावून घेण्याचे धाडस केले, त्याबद्दल मला क्षमा करा.” नंतर जनक दशरथांचे आणि त्यांच्या चारही पुत्रांचे पाय धुतात, आणि साऱ्या वऱ्हाडाला मेजवानी देतात.
जनकांचे कन्यादान
बर-कुँअरि करतल जोरि साखोच्चार दोउ कुल-गुरु करैँ। भयो पानि-गहन बिलोकि बिधि-सुर-मनुज-मुनि आनँद भरैँ॥ सुख-मूल-दूलह देखि दंपति, पुलक तनु हुलस्यो हियो। करि लोक-बेद-बिधान कन्यादान नृप-भूषन कियो॥
दोन्ही कुळांचे गुरू वधू-वरांचे हात एकमेकांच्या हातात जोडतात, आणि दोन्ही कुळांच्या पूर्वजांची नावे म्हणतात. हातात हात दिलेला पाहून ब्रह्मदेव, देव, माणसे आणि मुनी आनंदाने भरून जातात. सर्व सुखांचे मूळ असलेल्या वराला पाहून राजा-राणींच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात, आणि हृदय उचंबळून येते. लोकरीत आणि वेदांचे विधी पाळून, राजांचे भूषण असलेले जनक कन्यादान करतात.
मस्तकी सिंदूर
प्रमुदित मुनिन्ह भाँवरी फेरी। नेग सहित सब रीति निबेरी॥ राम सीय सिर सैँदुर देहीँ। सोभा कहि न जाति बिधि केहीँ॥
मुनी आनंदाने वधू-वरांना अग्नीभोवती फेरे घालायला लावतात, आणि मानपानासह सारे विधी रीतीप्रमाणे पार पाडतात. राम सीतांच्या मस्तकी सिंदूर लावतात. त्या क्षणाची शोभा कोणालाही कधीही वर्णन करता येणार नाही. अग्नीभोवतीच्या या फेऱ्यांनी विवाह पूर्ण होतो. सिंदूर म्हणजे नवरीच्या भांगात भरायची लाल पूड; ती विवाहित स्त्रीची खूण असते.
भरतासाठी वधू
तब जनक पाइ बसिष्ठ आयसु, ब्याह साज सँवारि कै। मांडवी स्रुतिकीरति उर्मिला, कुँअरि लई हँकारि कै॥ कुसकेतु-कन्या प्रथम जो गुन, सील-सुख-सोभा मई। सब रीत प्रीति समेत करि सो, ब्याहि नृप भरतहि दई॥
राम-सीतांचा विवाह झाला; आता उरलेल्या तिघा भावांचे विवाह व्हायचे आहेत. दशरथांचे गुरू वसिष्ठ यांच्या आज्ञेने जनक सारी तयारी करतात, आणि मांडवी, श्रुतकीर्ती आणि ऊर्मिला या राजकन्यांना बोलावून घेतात. सर्वांत आधी कुशकेतूंची कन्या मांडवी येते. ती गुण, शील, सुख आणि सौंदर्य यांची जणू मूर्ती आहे. सर्व रीती पाळून, प्रेमाने, राजे तिचा विवाह भरताशी करून देतात. मग सीतांची धाकटी बहीण ऊर्मिला हिचा विवाह लक्ष्मणाशी होतो, आणि श्रुतकीर्तीचा शत्रुघ्नाशी.
लाजरी नजर
पुनि पुनि रामहिँ चितव सिय, सकुचति मन सकुचै न। हरत मनोहर मीन छबि, प्रेम पियासे नैन॥
सख्या नवविवाहित जोडप्यांना त्यांच्या दालनात घेऊन जातात. तिथे सीता पुन्हा पुन्हा रामांकडे पाहतात, आणि लाजून नजर मागे घेतात; पण त्यांचे मन मात्र मागे हटत नाही. प्रेमाने तहानलेले त्यांचे डोळे सुंदर माशांची शोभाही हिरावून घेतात. सुंदर डोळ्यांना कवी फार पूर्वीपासून माशाची उपमा देतात; सीतांचे डोळे त्याहूनही सुंदर आहेत.
रत्नांतले प्रतिबिंब
निज-पानि-मनि महँ देखि प्रतिमूरति सरूप-निधान की। चालति न भुजबल्ली बिलोकनि, बिरह भय-बस जानकी॥ कौतुक बिनोद प्रमोद प्रेम न, जाइ कहि जानहिँ अली। बर कुँअरि सुंदरि सकल सखी, लिवाइ जनवासहिँ चली॥
स्त्रिया लग्नातले खेळ खेळतात. हातातल्या रत्नांत सीतांना रामांचे प्रतिबिंब दिसते; राम म्हणजे सौंदर्याचे भांडार. राम नजरेआड होतील, या भीतीने त्या आपला वेलीसारखा नाजूक हात हलवत नाहीत, आणि नजरही ढळू देत नाहीत. ती गंमत, ते खेळ, तो आनंद आणि ते प्रेम शब्दांत सांगता येत नाही; ते फक्त सख्यांनाच ठाऊक. मग सख्या सर्व सुंदर वधू-वरांना जानोशात, म्हणजे वऱ्हाडाच्या मुक्कामी, घेऊन जातात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ३१५–३२९ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ३१५ ते ३२९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३२४, छंद ३; ३२५, चौपाई ४; ३२५, छंद २; दोहा ३२६; ३२७, छंद ३.