रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
गौरींची मूर्ती हसली
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
सीता या मिथिलेचे राजे जनक यांच्या कन्या. शिवांचे प्रचंड धनुष्य जो मोडेल, त्यालाच कन्या देईन, असा पण जनकांनी केला आहे. त्या दिवशी सकाळी पित्याच्या बागेत सीतांनी तरुण राजकुमार रामांना पाहिले, आणि त्यांना हृदयात साठवले. ते धनुष्य किती कठीण आहे, हे त्यांना ठाऊक आहे; म्हणून आता त्यांचे मन दुःखी होते. रामांची सावळी मूर्ती मनात घेऊन त्या निघतात. त्यांना जाताना पाहून राम प्रेमाने त्यांचे चित्र आपल्या मनात रेखाटतात. सीता बागेत आल्या होत्या त्या शिवांच्या पत्नी गौरी यांची पूजा करायला. आता त्या पुन्हा देवीच्या मंदिरात जातात. देवीच्या पाया पडून हात जोडून त्या प्रार्थना करतात. आपली इच्छा मात्र त्या बोलून दाखवत नाहीत; देवी सर्वांच्या हृदयात राहतात, त्यांना सांगायची गरजच नाही. सीतांचे प्रेम पाहून देवी प्रसन्न होतात. देवीच्या गळ्यातली माळ खाली घसरते, आणि मूर्ती हसते. मग गौरी आशीर्वाद देतात: तुझ्या मनाने निवडलेला वरच तुला मिळेल. सीता सांगता न येणारा आनंद घेऊन घरी जातात. राम आपल्या गुरूंकडे, विश्वामित्र मुनींकडे, परत येतात आणि त्यांना सारे काही सांगतात; त्यांच्या मनात कुठलेही कपट नाही.
गिरिराजकन्येचा जयजयकार
जय जय गिरि-बर-राज किसोरी। जय महेस-मुख-चंद चकोरी॥ जय गज-बदन षड़ानन-माता। जगत-जननि-दामिनि-दुति गाता॥
सीता देवीची प्रार्थना करतात: “हे पर्वतांच्या महाराजांच्या कन्ये, तुमचा जय असो, जय असो! महेशांच्या मुखचंद्राकडे टक लावणाऱ्या चकोरी, तुमचा जय असो! हत्तीचे मुख असलेल्या देवाच्या आणि सहा मुखांच्या देवाच्या माते, जगन्माते, विजेसारखी कांती असलेल्या देवी, तुमचा जय असो!” चकोर पक्षी चांदणे पिऊन जगतो, आणि चंद्रावरून नजर कधीच हटवत नाही, असे मानले जाते. गौरींचे पुत्र म्हणजे हत्तीचे मस्तक असलेले गणेश, आणि सहा मुखांचे कार्तिकेय.
मूर्ती हसली
बिनय प्रेम-बस भई भवानी। खसी माल मूरति मुसुकानी॥ सादर सिय प्रसाद सिर धरेऊ। बोली गौरि हरष हिय भरेऊ॥
सीतांनी आपली इच्छा बोलून दाखवलेली नाही. त्या म्हणतात, देवी सर्वांच्या हृदयात राहतात, आणि ती इच्छा त्यांना चांगली ठाऊक आहे. त्यांच्या नम्र विनवणीने आणि प्रेमाने भवानी, म्हणजे गौरी, वश होतात. मूर्तीच्या गळ्यातली माळ घसरते, आणि मूर्ती हसते. सीता हा प्रसाद आदराने मस्तकी धारण करतात. मग आनंदाने भरलेल्या मनाने गौरी त्यांच्याशी बोलतात. देवीच्या मूर्तीवरून पडलेली माळ म्हणजे देवीचा आशीर्वाद; अशा भेटीला प्रसाद म्हणतात.
मनाने निवडलेला वर
मन जाहि राचेउ मिलिहि सो बर, सहज सुंदर साँवरो। करुनानिधान सुजान सील सनेह जानत रावरो॥ एहि भाँति गौरि असीस सुनि सिय, सहित हिय हरषित अली। तुलसी भवानिहि पूजि पुनि पुनि, मुदित मन मंदिर चली॥
गौरी म्हणतात: “ज्याच्यावर तुझे मन जडले आहे, तो स्वभावानेच सुंदर असलेला सावळा वर तुला मिळेल. तो करुणेचा सागर आहे, सर्व काही जाणणारा आहे. तुझे शील आणि तुझे प्रेम तो जाणतो.” हा आशीर्वाद ऐकून सीता आणि त्यांच्या सख्या मनोमन आनंदतात. तुलसीदास सांगतात, सीतांनी भवानींची पुन्हा पुन्हा पूजा केली, आणि प्रसन्न मनाने त्या घरी निघाल्या.
डाव्या अंगाचा शकुन
जानि गौरि अनुकूल, सिय-हिय-हरष न जाइ कहि। मंजुल-मंगल-मूल, बाम अंग फरकन लगे॥
गौरी आपल्यावर प्रसन्न आहेत, हे जाणून सीतांच्या हृदयात सांगता येणार नाही असा आनंद दाटतो. त्यांचे डावे अंग स्फुरू लागते; सर्व सौभाग्य घेऊन येणारा तो एक शुभ शकुन असतो. स्त्रीचे डावे अंग स्फुरणे हा पुढे येणाऱ्या सुखाचा शकुन मानला जात असे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २३५–२३८ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २३५ ते २३८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २३५, चौपाई ३; २३६, चौपाई ३; २३६, छंद १; सोरठा २३६.