रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
देहभान विसरलेले राजे
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राम आणि त्यांचे धाकटे बंधू ऋषी असलेल्या आपल्या गुरूंसोबत राजे जनक यांच्या नगरात येतात. ते नगर शब्दांपलीकडे सुंदर आहे: रत्नांनी सजलेले बाजार, सरोवरे आणि फुललेल्या बागा. अनेक देशांचे राजे नगराबाहेर तळ ठोकून आहेत. ऋषी एका आमराईत मुक्काम करतात, आणि राजे आपले मंत्री, पुरोहित आणि गुरू यांना घेऊन त्यांच्या स्वागताला येतात. त्याच वेळी दोघे भाऊ बागांमधून परत येतात, आणि सगळे उठून उभे राहतात. त्यांना पाहून राजे भारावून जातात. मन सावरून ते ऋषींना विचारतात, ही मुले कोण आहेत. ऋषी हसून सांगतात: हे अयोध्येच्या राजांचे पुत्र आहेत, आणि त्यांनी आपल्या यज्ञाचे रक्षण केले. त्या दिवशी दुपारी दोघे भाऊ नगरात फिरतात, आणि त्यांना पाहायला स्त्रिया खिडक्यांत गर्दी करतात. राजकन्येला हाच वर योग्य आहे, असे त्यांच्यातली एक म्हणते. पण राजे जनकांनी कन्येच्या विवाहाबद्दल एक पण केला आहे. तो शंकरांच्या धनुष्यावर अवलंबून आहे, आणि ते धनुष्य मोडणे फार कठीण आहे. ही मुले त्यासाठी फारच कोवळी, नाजूक दिसतात. एक स्त्री उत्तर देते: पापाने भरलेल्या अहल्याही यांच्या चरणधुळीने तरल्या. मग हे शंकरांचे धनुष्य मोडणार नाहीत का?
विदेह राजे अधिकच विदेह
भये सब सुखी देखि दोउ भ्राता। बारि बिलोचन पुलकित गाता॥ मूरति मधुर मनोहर देखी। भयउ बिदेह बिदेह बिसेखी॥
राम आणि त्यांचे बंधू बागेतून परत येतात, आणि ऋषी त्यांना आपल्याजवळ बसवतात. दोघा भावांना पाहून सगळे सुखावतात; डोळ्यांत पाणी येते, अंगावर रोमांच उभे राहतात. राजे जनकांना विदेह, म्हणजे “देह नसलेले”, म्हणतात. त्या दोघांच्या मधुर, मनोहर मूर्ती पाहून हे विदेह राजे अधिकच विदेह होतात.
ही मुले कोण?
कहहु नाथ सुंदर दोउ बालक। मुनिकुल-तिलक कि नृपकुल-पालक॥ ब्रह्म जो निगम नेति कहि गावा। उभय बेष धरि की सोइ आवा॥
राजे जनक ऋषींच्या चरणी मस्तक ठेवतात. दाटलेल्या, गंभीर आवाजात ते म्हणतात: “नाथ, ही दोन सुंदर मुले कोण, ते सांगा. ही मुनिकुळाची भूषणे आहेत, किंवा राजवंशाचे रक्षक? किंवा वेद ज्याचे वर्णन केवळ ‘नेति’ म्हणून करतात, ते ब्रह्मच दोन रूपे घेऊन आले आहे?” ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य. सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ असलेले वेद त्याचे वर्णन फक्त “नेति नेति”, म्हणजे “हे नव्हे, हे नव्हे”, असेच करतात, कारण कोणताही शब्द त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही.
सुटलेले ब्रह्मसुख
इन्हहिँ बिलोकत अति अनुरागा। बरबस ब्रह्म-सुखहि मन त्यागा॥ कह मुनि बिहँसि कहेहु नृप नीका। बचन तुम्हार न होइ अलीका॥
स्वतःवरच चकित होऊन जनक पुढे म्हणतात: “यांना पाहून माझे मन प्रेमाने भरून गेले आहे, आणि त्याने इच्छा नसताना ब्रह्मसुख सोडून दिले आहे.” ऋषी हसून म्हणतात: “राजा, तू उत्तम बोललास. तुझे बोलणे खोटे ठरू शकत नाही.” जनक सांगतात, आपले मन म्हणजे वैराग्यच; ते ब्रह्मसुखात रमलेले असते. या दोन मुलांनी ते तिथून ओढून घेतले आहे.
सीतेसाठी योग्य वर
देखि राम छबि कोउ एक कहई। जोग जानकिहि यह बर अहई॥ जौँ सखि इन्हहिँ देख नरनाहू। पन परिहरि हठि करइ बिबाहू॥
दोघे भाऊ नगरातून जात असताना स्त्रिया खिडक्यांतून पाहत असतात. त्यांच्यातली एक रामांचे रूप पाहून म्हणते: “राजकन्या जानकींना हाच वर योग्य आहे. सखी, राजांनी यांना पाहिले, तर ते आपला पण सोडून हट्टाने हाच विवाह करतील.” दुसरी स्त्री उत्तर देते: राजे आपला पण कधीच सोडणार नाहीत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २१२–२२६ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २१२ ते २२६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २१५, चौपाई ४; २१६, चौपाई १; २१६, चौपाई ३; २२२, चौपाई १.