रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
राम मागायला आलेले ऋषी
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
विश्वामित्र हे ज्ञानी ऋषी वनातल्या आश्रमात राहतात. तिथे ऋषी प्रार्थना करतात आणि पवित्र अग्नीत यज्ञ करतात. पण प्रत्येक यज्ञावर राक्षस धावून येतात आणि तो उधळून लावतात. हे राक्षस स्वतः परमेश्वराच्या हातूनच मरतील, हे विश्वामित्रांना ठाऊक आहे. आणि परमेश्वर तर अयोध्येचे राजपुत्र राम म्हणून पृथ्वीवर जन्मले आहेत. म्हणून ऋषी अयोध्येला जातात. राजे दशरथ त्यांचे पाय धुतात आणि त्यांचा सन्मान करतात. चारही राजपुत्र नमस्कार करतात, तेव्हा रामांचे मुख पाहून ऋषी देहभान विसरतात. मग ते राम आणि त्यांचे धाकटे बंधू यांना मागतात. राजांचे हृदय थरारते. ते जमीन, धन, स्वतःचे प्राणही द्यायला तयार होतात, पण राम नाही. मग राजांचे स्वतःचे गुरू त्यांना खूप समजावतात, आणि त्यांच्या शंका मिटतात. मग राजे दोन्ही मुलांना ऋषींच्या हाती सोपवतात. वाटेत ऋषी त्राटिका नावाची राक्षसीण दाखवतात, आणि राम एकाच बाणाने तिला मारतात. तेव्हा ऋषी मनोमन ओळखतात: राम हेच आपले प्रभू. ते रामांना एक पवित्र विद्या देतात; तिच्यामुळे त्यांना भूक-तहान लागणार नाही. आपली सगळी अस्त्रेही ते त्यांना देतात आणि त्यांना आपल्या आश्रमात आणतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी यज्ञ सुरू होतो, आणि राम पहारा देतात. राक्षस हल्ला करतात आणि नष्ट होतात, आणि ऋषी सुरक्षित होतात.
फक्त प्रभूच त्यांना संपवतील
गाधि-तनय मन चिंता ब्यापी। हरि बिनु मरहिँ न निसिचर पापी॥ तब मुनिबर मन कीन्ह बिचारा। प्रभु अवतरेउ हरन महि-भारा॥ एहू मिस देखउँ पद जाई। करि बिनती आनउँ दोउ भाई॥ ज्ञान बिराग सकल गुन अयना। सो प्रभु मैँ देखब भरि नयना॥
विश्वामित्रांच्या मनात चिंता दाटते: हे पापी राक्षस हरींच्या, म्हणजे स्वतः परमेश्वराच्या, हातून मेल्याशिवाय मरणार नाहीत. मग ते श्रेष्ठ मुनी विचार करतात: “पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी प्रभूंनी अवतार घेतला आहे. याच निमित्ताने मी जाऊन त्यांच्या चरणांचे दर्शन घेईन. विनंती करून दोघा भावांना घेऊन येईन. ज्ञान, वैराग्य आणि सगळ्या गुणांचे जे घर आहेत, त्या प्रभूंना मी डोळे भरून पाहीन.” राक्षस हे जाण्याचे निमित्त आहे; मनाची खरी ओढ दर्शनाची आहे.
ऋषींची मागणी
असुर समूह सतावहिँ मोही। मैं जाचन आयउँ नृप तोही॥ अनुज समेत देहु रघुनाथा। निसिचर बध मैं होब सनाथा॥
राजे ऋषींना येण्याचे कारण विचारतात, आणि ते काम लगेच करीन, असे वचन देतात. विश्वामित्र उत्तर देतात: “राजा, राक्षसांचे थवे मला छळतात. म्हणून मी तुझ्याकडे काही मागायला आलो आहे. धाकट्या भावासह रघुकुळाचे स्वामी राम मला दे. राक्षसांचा वध झाला म्हणजे मी सनाथ होईन; मला रक्षणकर्ता लाभेल.”
रामांना सोडून काहीही
सब सुत प्रिय मोहि प्रान कि नाँई। राम देत नहिँ बनइ गोसाँई॥ कहँ निसिचर अति घोर कठोरा। कहँ सुंदर सुत परम किसोरा॥
राजांचे हृदय थरारते; ते काहीही द्यायला तयार आहेत, अगदी स्वतःचे प्राणही. मग ते म्हणतात: “मुनिवर, माझे सगळे पुत्र मला प्राणांसारखे प्रिय आहेत. पण राम देणे माझ्याच्याने होत नाही. विचार तरी करा: कुठे ते अतिशय भयंकर, निर्दय राक्षस, आणि कुठे माझा सुंदर पुत्र, अजून अगदी कोवळा मुलगा!”
एकच बाण
चले जात मुनि दीन्हि देखाई। सुनि ताड़का क्रोध करि धाई॥ एकहि बान प्रान हरि लीन्हा। दीन जानि तेहि निज-पद दीन्हा॥
राम आणि त्यांचे बंधू ऋषींसोबत अयोध्येपासून दूर वाटेवर आहेत. जाता जाता ऋषी त्राटिका नावाची राक्षसीण दाखवतात. त्यांचे बोलणे ऐकून ती संतापून त्यांच्यावर धावून येते. राम एकाच बाणाने तिचे प्राण घेतात. मग ती दीन जीव आहे हे जाणून ते तिला आपले स्वतःचे धाम, म्हणजे प्रभूंचा लोक, देतात. जो बाण तिचे प्राण घेतो, तोच तिला प्रभूंपाशी पोहोचवतो.
टोक नसलेला बाण
सुनि मारीच निसाचर कोही। लेइ सहाय धावा मुनि-द्रोही॥ बिनु फर बान राम तेहि मारा। सत जोजन गा सागर पारा॥
दुसऱ्या दिवशी सकाळी राम ऋषींना निर्भयपणे यज्ञ करायला सांगतात आणि स्वतः त्याचे रक्षण करत उभे राहतात. हे ऐकताच मुनींचा वैरी असलेला रागीट राक्षस मारीच आपल्या साथीदारांना घेऊन धावून येतो. राम त्याला टोक नसलेला बाण मारतात. त्या तडाख्याने मारीच शंभर योजने दूर, समुद्रापार जाऊन पडतो. मग अग्निबाणाने सुबाहू जळून जातो, रामांचे बंधू राक्षसांच्या सेनेचा नाश करतात, आणि देव व मुनी स्तुती गातात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २०६–२१० ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २०६ ते २१०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २०६, चौपाई ३; २०६, चौपाई ४; २०७, चौपाई ५; २०८, चौपाई ३; २०९, चौपाई ३; २१०, चौपाई २.