रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
परशुधारी मुनी
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजकुमार रामांनी शिवांचे प्रचंड धनुष्य मोडले आहे, आणि राजकन्येला जिंकले आहे. तेवढ्यात परशुराम येतात. ते भृगुकुळातले मुनी आहेत; हे कुळ ब्राह्मणांचे, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाचे. तरीही ते योद्ध्यासारखे धनुष्य आणि परशू, म्हणजे कुऱ्हाड, बाळगतात. त्यांना पाहून राजे थरथर कापतात. मोडलेले धनुष्य पाहून ते संतापतात, आणि हे कोणी मोडले, असा जाब विचारतात. राम शांतपणे उत्तर देतात: ज्याने ते मोडले, तो तुमचाच कोणी दास असणार. परशुराम ओरडतात: दास सेवा करतो; ज्याने हे मोडले, तो माझा शत्रू आहे. रामांचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण त्यांची थट्टा करतो. परशुराम आपल्या पराक्रमाची बढाई मारतात, आणि बजावतात: माझा घोर परशू गर्भातल्या अर्भकांचाही चुराडा करतो. लक्ष्मण उत्तर देतो: तुम्ही ब्राह्मण आहात, आणि ब्राह्मणाचे चिन्ह असलेले जानवे घालता, म्हणूनच मी स्वतःला आवरतो आहे. आमच्या कुळात देव, ब्राह्मण, भगवंताचे भक्त आणि गायी यांच्याशी कधी लढत नाहीत. लक्ष्मण कुत्सितपणे म्हणतो, कठीण लढाईत तुम्हाला कधी खरा योद्धा भेटलेलाच नाही: “हे द्विजदेवता, तुम्ही फक्त घरातच मोठे!” हे अयोग्य आहे, अशी सगळी सभा ओरडते. राम खुणेने लक्ष्मणाला थांबवतात, आणि मुनींना विनवतात: हा तर लहान मुलगा आहे, त्याला क्षमा करा. मुनींचा राग थोडा निवळतो, पण लक्ष्मण आणखी काहीतरी बोलतो, आणि हसतो.
लहानपणच्या धनुकल्या
बहु धनुहीँ तोरी लरकाँई। कबहुँ न असि रिस कीन्हि गुसाँई॥ एहि धनु पर ममता केहि हेतू। सुनि रिसाइ कह भृगुकुल केतू॥
मुनींचे बोलणे ऐकून लक्ष्मण हसतो, आणि त्यांना हिणवत उत्तर देतो: “स्वामी, लहानपणी आम्ही कितीतरी धनुकल्या मोडल्या, पण तुम्हाला कधी एवढा राग आला नाही. मग याच धनुष्यावर एवढी माया का?” हे ऐकून भृगुकुळाची ध्वजा असलेले मुनी संतापून त्याच्यावर उलटतात. लक्ष्मणाच्या लेखी शिवांचे धनुष्य म्हणजे आणखी एक खेळण्यातले धनुष्य.
मुनींची बढाई
बालक बोलि बधउँ नहिँ तोही। केवल मुनि जड़ जानहि मोही॥ बाल-ब्रह्मचारी अति कोही। बिस्व-बिदित छत्रिय-कुल-द्रोही॥ भुज-बल भूमि भूप बिनु कीन्ही। बिपुल बार महिदेवन्ह दीन्ही॥ सहसबाहु-भुज छेदनिहारा। परसु बिलोकु महीप-कुमारा॥
परशुराम आपल्या परशूकडे पाहतात, आणि लक्ष्मणाला स्वतःच्याच तोंडाने बढाई मारत उत्तर देतात: “तू पोर आहेस, म्हणूनच मी तुला मारत नाही. मूर्खा, मला तू नुसता मुनी समजतोस? मी बालपणापासून ब्रह्मचारी आहे, आणि माझा राग भयंकर आहे. क्षत्रियांच्या कुळांचा वैरी म्हणून सारे जग मला ओळखते. माझ्या बाहुबळाने मी पृथ्वी राजांविना केली, आणि अनेक वेळा ती ब्राह्मणांना दान दिली. राजकुमारा, सहस्रबाहूचे हात छाटणारा हा माझा परशू पाहा.” राजे क्षत्रिय, म्हणजे योद्ध्यांच्या वर्णाचे असतात; ब्राह्मण पुरोहित असतात. सहस्रबाहू म्हणजे “हजार हातांचा”; धनुष्य मोडणाऱ्याची तुलना मुनींनी नुकतीच याच वैऱ्याशी केली आहे.
कोहळ्याचे कोवळे फळ नव्हे
बिहँसि लखन बोले मृदुबानी। अहो मुनीस महा भट मानी॥ पुनि पुनि मोहि देखाव कुठारू। चहत उड़ावन फूँकि पहारू॥ इहाँ कुम्हड़-बतिया कोउ नाहीँ। जे तरजनी देखि मरि जाहीँ॥ देखि कुठार सरासन बाना। मैँ कछु कहेउँ सहित अभिमाना॥
लक्ष्मण हसून मृदू आवाजात म्हणतो: “वा, मुनिराज, किती मोठे अभिमानी योद्धे आहात तुम्ही! पुन्हा पुन्हा मला कुऱ्हाड दाखवता. फुंकर मारून डोंगर उडवायला निघाला आहात. पण इथे कोहळ्याचे असे कोवळे फळ कोणी नाही, जे बोट दाखवताच मरून जाईल. तुमची कुऱ्हाड आणि धनुष्य-बाण पाहूनच मी जरा अभिमानाने बोललो.” कोहळ्याचे अगदी कोवळे फळ कोणी नुसती तर्जनी दाखवली तरी सुकून जाते, असे म्हणत.
शूर करून दाखवतात
सूर समर करनी करहिँ, कहि न जनावहिँ आप। बिद्यमान रन पाइ रिपु, कायर करहिँ प्रलाप॥
लक्ष्मण मुनींना सांगतो, तुम्ही स्वतःच्या तोंडाने आपल्या पराक्रमाचे अनेकदा, अनेक प्रकारे वर्णन केले आहे; शिवीगाळ वीराला शोभत नाही. मग तो म्हणतो: “शूर रणांगणात पराक्रम करून दाखवतात; बोलून स्वतःची ओळख करून देत नाहीत. रणात शत्रू समोर दिसताच जे बडबड करू लागतात, ते भित्रे असतात.”
पापाचे मूळ
लखन कहेउ हँसि सुनहु मुनि, क्रोध पाप कर मूल। जेहि बस जन अनुचित करहिँ, होहिँ बिस्व प्रतिकूल॥
रामांनी भावाला लहान मूल समजून क्षमा करण्याची विनवणी केली आहे, आणि मुनींचा राग थोडा निवळला आहे. तेवढ्यात लक्ष्मण हसतो. परशुराम नखशिखांत रागाने पेटतात, आणि रामांना म्हणतात, “रामा, तुझा भाऊ महापापी आहे.” लक्ष्मण हसून म्हणतो: “ऐका, मुनी, राग हे पापाचे मूळ आहे. रागाच्या आहारी जाऊन माणसे अयोग्य कृत्ये करतात, आणि साऱ्या जगाच्या विरोधात उभी राहतात.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २६८–२७७ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २६८ ते २७७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २७१, चौपाई ४; २७२, चौपाई ३; २७२, चौपाई ४; २७३, चौपाई १; २७३, चौपाई २; दोहा २७४; दोहा २७७.