रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
वऱ्हाड निघाले
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजकुमार रामांनी जनकपुरात राजे जनक यांच्या दरबारात प्रचंड धनुष्य मोडले आहे, आणि जनकांच्या कन्येला जिंकले आहे. रामांना इथे घेऊन आलेल्या विश्वामित्र मुनींना जनक विचारतात, आता काय करावे? मुनी म्हणतात, “धनुष्य मोडले तेव्हाच विवाह ठरला. तरीही कुळाच्या रीती पाळाव्यात. अयोध्येला दूत पाठवा, आणि राजे दशरथ यांना बोलावून घ्या.” दशरथ हे रामांचे पिता. जनक लगेच दूत पाठवतात. ते नगर सजवतात, आणि विवाहासाठी एक अद्भुत मंडप उभारतात. अयोध्येत ही बातमी ऐकून राजांना फार आनंद होतो. राजांचे कुलगुरू त्यांना वऱ्हाडाची तयारी करायला सांगतात. घोडे, हत्ती, रथ, गुरू आणि गायक राजांसोबत निघतात; राजांचे दुसरे दोन पुत्रही बरोबर असतात. वाटेत शुभ शकुन होतात. जनकांनी नद्यांवर पूल बांधले आहेत, आणि वऱ्हाडासाठी मुक्कामाचे तळ उभारले आहेत. जनकांचे लोक भेटी घेऊन स्वागताला सामोरे जातात. सारे जनकपूर आनंदात न्हाऊन निघते; देवसुद्धा विवाह पाहायला खाली उतरतात.
पाणावलेले डोळे
करि प्रनाम तिन्ह पाती दीन्ही। मुदित महीप आप उठि लीन्ही॥ बारि-बिलोचन बाँचत पाती। पुलक गात आई भरि छाती॥
जनकांचे दूत अयोध्येला पोहोचतात, आणि त्यांना राजे दशरथ यांच्यापुढे नेले जाते. ते नमस्कार करून पत्र देतात. राजे आनंदाने स्वतः उठून ते हाती घेतात. पत्र वाचताना त्यांचे डोळे पाणावतात; अंगावर रोमांच उभे राहतात, आणि ऊर भरून येतो. हातात पत्र आणि मनात राम-लक्ष्मण, अशा अवस्थेत काही वेळ त्यांच्या तोंडून शब्द फुटत नाही. मग ते स्वतःला सावरतात, आणि सभेला ते पत्र वाचून दाखवतात.
सूर्याला दिवा कशाला?
तिन्ह कहँ कहिय नाथ किमि चीन्हे। देखिय रबि कि दीप कर लीन्हे॥ सीय-स्वयंबर भूप अनेका। समिटे सुभट एक तें एका॥
जनकांनी आपल्या मुलांना कसे ओळखले, असे राजे दूतांना पुन्हा पुन्हा विचारतात. दूत हसून म्हणतात: “महाराज, त्यांना कसे ओळखले, हे काय विचारता? सूर्य पाहायला कोणी हातात दिवा घेतो का? जनकांच्या कन्या सीता यांच्या स्वयंवराला पुष्कळ राजे जमले होते. ते सारे एकाहून एक वरचढ योद्धे होते.” दूत पुढे सांगतात: त्यांच्यापैकी एकालाही शिवांचे धनुष्य हलवतासुद्धा आले नाही, पण रामांनी ते सहज मोडले.
नद्या समुद्राला मिळतात
सुनि बोले गुरु अति सुख पाई। पुन्य-पुरुष कहँ महि सुख छाई॥ जिमि सरिता सागर महँ जाहीं। जद्यपि ताहि कामना नाहीं॥
राजे सारा वृत्तांत आपले गुरू वसिष्ठ यांना सांगतात. वसिष्ठांना फार आनंद होतो, आणि ते म्हणतात: “पुण्यवान माणसासाठी सारी पृथ्वी सुखाने भरून जाते. समुद्राला इच्छा नसली, तरी नद्या जशा त्याला येऊन मिळतात, तसे.” त्याचप्रमाणे सज्जनांकडे सुख आणि भाग्य न मागता येते, असे ते सांगतात. आणि ज्यांचे पुत्र राम आहेत, त्या राजांपेक्षा कोणाचे पुण्य मोठे असणार?
जणू प्राण परत आले
पुनि दंडवत करत दोउ भाई। देखि नृपति उर सुख न समाई॥ सुत हिय लाइ दुसह दुख मेटे। मृतक-सरीर प्रान जनु भेंटे॥
जनकपुरात विश्वामित्र मुनी दोघा मुलांना घेऊन येत आहेत. राजे आनंदाने उठून त्यांना सामोरे जातात, आणि त्यांच्या पाया पडतात. मग राम आणि लक्ष्मण पित्याला साष्टांग नमस्कार घालतात. ते पाहून राजांच्या हृदयात आनंद मावत नाही. ते मुलांना हृदयाशी धरतात, आणि त्यांचे असह्य दुःख नाहीसे होते. जणू मृत देहात पुन्हा प्राण आले.
भावांची भेट
भरत सहानुज कीन्ह प्रनामा। लिये उठाइ लाइ उर रामा॥ हरषे लखन देखि दोउ भ्राता। मिले प्रेम-परिपूरित-गाता॥
राम आणि लक्ष्मण वसिष्ठांना आणि ब्राह्मणांना, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाला, नमस्कार करतात आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतात. भरत आणि त्याचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न रामांना नमस्कार करतात. राम त्या दोघांना उचलून हृदयाशी धरतात. दोघा भावांना पाहून लक्ष्मणाला आनंद होतो. तो त्यांची गळाभेट घेतो; त्याचे सारे अंग प्रेमाने भरून येते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २८६–३१४ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २८६ ते ३१४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २९०, चौपाई २; २९२, चौपाई २; २९४, चौपाई १; ३०८, चौपाई २; ३०८, चौपाई ४.