रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
शिळा झालेली स्त्री
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राम आणि त्यांच्या धाकट्या भावाने विश्वामित्र ऋषींचा यज्ञ वाचवला आहे, आणि काही दिवस ते त्यांच्या आश्रमात राहिले आहेत. आता ऋषी त्यांना एक सोहळा पाहायला बोलावतात: धनुष्याचा मोठा उत्सव, धनुर्यज्ञ. राम आनंदाने त्यांच्यासोबत निघतात. वाटेत एक आश्रम लागतो. तिथे कोणी जीव नाही; ना पक्षी, ना पशू. तिथे पडलेली एक शिळा पाहून राम तिच्याबद्दल विचारतात, आणि ऋषी त्यांना सगळी कथा सांगतात. ही शिळा म्हणजे गौतम ऋषींच्या पत्नी. शापामुळे त्यांनी दगडाचे रूप घेतले आहे. त्या धीराने रामांच्या चरणधुळीची वाट पाहत आहेत. रामांच्या पावलांचा स्पर्श शिळेला होतो, आणि त्या त्यांच्यासमोर उभ्या राहतात: अहल्या, तपाच्या तेजाने उजळलेल्या. त्या हात जोडतात. प्रेमाने त्यांचा कंठ दाटून येतो, शब्द फुटत नाही, आणि डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागतात. मग त्या मन स्थिर करतात, रामांना प्रभू म्हणून ओळखतात आणि त्यांची स्तुती करतात. रामांच्या चरणांवरच्या प्रेमाखेरीज त्या काहीही मागत नाहीत. पुन्हा पुन्हा रामांच्या पाया पडून त्या आनंदाने आपल्या पतींच्या लोकी जातात.
चरणधुळीची वाट
आस्त्रम एक दीख मग माहीँ। खग मृग जीव जंतु तहँ नाहीँ॥ पूछा मुनिहि सिला प्रभु देखी। सकल कथा रिषि कही बिसेखी॥ गौतम-नारि साप बस, उपल देह धरि धीर। चरन-कमल-रज चाहति, कृपा करहु रघुबीर॥
वाटेत रामांना एक आश्रम दिसतो. तिथे पक्षी नाही, पशू नाही, कोणताही जीव नाही. प्रभू एक शिळा पाहतात आणि तिच्याबद्दल ऋषींना विचारतात. ऋषी त्यांना सगळी कथा सविस्तर सांगतात. ते म्हणतात: “या गौतमांच्या पत्नी. शापामुळे दगडाचा देह धारण करून त्या धीराने वाट पाहत आहेत. त्यांना तुमच्या चरणकमळांची धूळ हवी आहे. रघुवीरा, त्यांच्यावर कृपा करा.” पवित्र जनांच्या चरणांची धूळ हा आशीर्वाद असतो; इथे ती एका शापाचा शेवट करणार आहे.
शिळेतून प्रकटल्या अहल्या
परसत पद-पावन, सोक नसावन, प्रगट भई तप-पुंज सही। देखत रघुनायक, जन-सुख-दायक, सनमुख होइ कर-जोरि रही॥ अति प्रेम अधीरा, पुलक-सरीरा, मुख नहिँ आवइ, बचन कही। अतिसय बड़भागी, चरनन्हि लागी, जुगल नयन जल-धार बही॥
दुःख नाहीसे करणाऱ्या रामांच्या पवित्र चरणांचा स्पर्श होताच त्या प्रकट होतात: खरोखरच तपाचा पुंज, दीर्घ तपश्चर्येने मिळवलेल्या पवित्र तेजाची मूर्ती. भक्तांना सुख देणाऱ्या रघुनायकांना पाहून त्या हात जोडून त्यांच्यासमोर उभ्या राहतात. प्रेमाने त्या अधीर झाल्या आहेत, अंगावर रोमांच उभे आहेत, तोंडातून एक शब्दही फुटत नाही. त्या खरोखर परम भाग्यवान आहेत. त्या रामांचे चरण धरतात, आणि त्यांच्या दोन्ही डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहतात.
वाचवा, वाचवा
धीरज मन कीन्हा, प्रभु कहँ चीन्हा, रघुपति कृपा भगति पाई। अति निर्मल बानी, अस्तुति ठानी, ज्ञान-गम्य जय, रघुराई॥ मैँ नारि अपावन, प्रभु जग-पावन, रावन-रिपु जन-सुखदाई। राजीव-बिलोचन, भव-भय-मोचन, पाहि पाहि सरनहिँ आई॥
शिळेतून मुक्त झालेल्या अहल्या स्वतः रामांची स्तुती गातात. त्यात त्या रामांना रावणाचे शत्रू म्हणतात; हा राक्षसराज पुढे एके दिवशी रामांच्या हातून मरणार आहे. त्या मनाला धीर देतात, प्रभूंना ओळखतात, आणि रघुपतींच्या कृपेने त्यांना भक्ती लाभते. अतिशय निर्मळ वाणीने त्या स्तुती सुरू करतात: “खऱ्या ज्ञानानेच ज्यांच्यापर्यंत पोहोचता येते, त्या रघुराया, तुमचा जय असो! प्रभू, मी अपवित्र स्त्री आहे, आणि तुम्ही सगळ्या जगाला पवित्र करता. तुम्ही रावणाचे शत्रू, भक्तांना सुख देणारे. तुमचे डोळे कमळासारखे आहेत; जन्ममरणाच्या फेऱ्याच्या भीतीतून तुम्ही आम्हाला सोडवता. वाचवा, वाचवा! मी तुम्हाला शरण आले आहे.”
शाप ठरला उपकार
मुनि साप जो दीन्हा, अति भल कीन्हा, परम अनुग्रह, मैँ माना। देखेउँ भरि लोचन, हरि भव-मोचन, इहइ लाभ संकर जाना॥ बिनती प्रभु मोरी, मैँ मति भोरी, नाथ न बर माँगउँ आना। पद-कमल-परागा, रस अनुरागा, मम मन मधुप करइ पाना॥
आपले पती गौतम ऋषी यांनी दिलेल्या शापाबद्दल अहल्या पुढे म्हणतात: “मुनींनी मला शाप दिला, ते त्यांनी फार चांगले केले; तो मी परम अनुग्रह मानते. त्यामुळेच जन्ममरणातून सोडवणाऱ्या हरींना, स्वतः परमेश्वराला, मी डोळे भरून पाहिले; शंकर याच एका गोष्टीला खरा लाभ मानतात. प्रभू, मी भोळी आहे, आणि माझी एवढीच विनंती आहे: नाथ, मी दुसरे कोणतेही वरदान मागत नाही. तुमच्या चरणकमळांच्या परागातला प्रेमाचा रस माझे मन भुंग्यासारखे पीत राहो.”
दीनांचे बंधू
अस प्रभु दीनबंधु हरि, कारन रहित दयाल। तुलसिदास सठ ताहि भजु, छाड़ि कपट जंजाल॥
अहल्या पुन्हा पुन्हा रामांच्या पाया पडतात आणि आनंदाने आपल्या पतींच्या लोकी जातात. मग कवी स्वतःलाच सांगतात: “असे आहेत प्रभू हरी: दीनांचे बंधू, कोणत्याही कारणाशिवाय दया करणारे. अरे मूर्ख तुलसीदासा, कपटाचे जंजाळ सोडून त्यांचे भजन कर.” ते ज्याला तारतात, त्याच्यात त्यांची दया कोणतेही कारण शोधत नाही. तुलसीदास स्वतःला नावाने हाक मारतात, आणि स्वतःलाच मूर्ख म्हणतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे २१०–२११ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे २१० ते २११. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २१०, चौपाई ६; दोहा २१०; २११, छंद १; २११, छंद २; २११, छंद ३; दोहा २११.