रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
प्रभूंसारखा पुत्र
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
परमेश्वराने राम म्हणून माणसाचा देह कशासाठी घेतला, हे शिव आपल्या पत्नी पार्वती यांना सांगत आहेत. आता ते आणखी एक कारण सांगतात. मानवजातीचे आदिपिता मनू आणि त्यांच्या राणी शतरूपा धर्माच्या मार्गाने चालत होते. मनूंनी युगानुयुगे राज्य केले आणि प्रभूंच्या आज्ञा सर्व प्रकारे पाळल्या. म्हातारपणी मनू दुःखी झाले. ते अजून घरीच राहत होते, संसारसुखांत अडकलेले होते. भगवंताच्या भक्तीविना त्यांचे आयुष्य निघून गेले होते. त्यांनी मुलाच्या हाती राज्य सोपवले आणि ते पत्नीसह मुनींच्या एका पवित्र वनात गेले. तिथे दोघे एका पवित्र मंत्राचा जप करत आणि पालेभाज्या, फळे, कंदमुळे खाऊन राहत. पुढे सहा हजार वर्षे ते फक्त पाण्यावर राहिले, सात हजार वर्षे फक्त हवेवर. मग दहा हजार वर्षे ते काहीही न खाता एका पायावर उभे राहिले. तिन्ही थोर देव कित्येकदा वर द्यायला आले, पण दोघे जराही ढळले नाहीत. सर्व रूपांपलीकडच्या प्रभूंना आपल्या डोळ्यांनी पाहावे, एवढीच त्यांना ओढ होती. शेवटी आकाशवाणी झाली: “मागा!” निळ्या कमळासारखे सावळे प्रभू त्यांच्यापुढे प्रकट झाले. मनूंनी त्यांच्यासारखा पुत्र मागितला, आणि प्रभूंनी स्वतःच येण्याचे वचन दिले. मनू अयोध्येचे राजे म्हणून जन्मतील, आणि प्रभू त्यांच्या घरी पुत्र म्हणून जन्म घेतील.
भक्तीविना गेलेले आयुष्य
होइ न बिषय बिराग, भवन बसत भा चौथ पन। हृदय बहुत दुख लाग, जनम गयउ हरिभगति बिनु॥
म्हातारपण आले, आयुष्याचा चौथा आणि शेवटचा टप्पा आला, तरी मनू घरीच राहत होते, आणि संसारसुखांची ओढ सुटली नव्हती. त्यांच्या मनाला फार दुःख झाले: हरीच्या भक्तीविना सारा जन्म निघून गेला. हरी हे परमेश्वराचे एक नाव; हे काव्य त्याला रामच मानते. म्हणून मनू राजवाडा सोडून वनाची वाट धरतात.
निळ्या कमळासारखे सावळे
नील-सरोरुह नील-मनि, नील-नीरधर-स्याम। लाजहिँ तनु सोभा निरखि, कोटि कोटि सत काम॥
दीर्घ तपानंतर प्रभू मनू आणि राणी शतरूपा यांच्यापुढे प्रकट होतात. त्यांचा देह निळ्या कमळासारखा, नीलमण्यासारखा, पाण्याने भरलेल्या काळ्याभोर ढगासारखा सावळा आहे. त्या देहाचे सौंदर्य पाहून शेकडो कोटी मदन लाजून जातात. मदन म्हणजे प्रेमाची देवता कामदेव; सौंदर्याची तुलना त्याच्याशीच केली जाते. प्रभूंचे हे रूप त्याच्याहून अगणित पटींनी सुंदर आहे.
तुमच्यासारखा पुत्र
दानि-सिरोमनि कृपानिधि, नाथ कहउँ सतभाउ। चाहउँ तुम्हहिँ समान सुत, प्रभु सन कवन दुराउ॥
तुमच्या मनात जे असेल ते मागा, असे प्रभू मनूंना सांगतात. मनू थोडे अडखळतात, आणि मग म्हणतात: “दात्यांच्या शिरोमणी, कृपेच्या सागरा, नाथा, मी माझ्या मनातले खरे सांगतो. मला तुमच्यासारखा पुत्र हवा आहे. प्रभू, तुमच्यापासून काय लपून राहणार?” कल्पवृक्ष सापडलेल्या गरिबासारखी आपली अवस्था आहे, खूप मागायला संकोच वाटतो, असे ते आधीच म्हणाले आहेत.
मीच येईन
देखि प्रीति सुनि बचन अमोले। एवमस्तु करुनानिधि बोले॥ आपु सरिस खोजउँ कहँ जाई। नृप तव तनय होब मैँ आई॥
त्यांचे प्रेम पाहून आणि अनमोल शब्द ऐकून करुणेचे सागर प्रभू म्हणाले: “तथास्तु. माझ्यासारखा दुसरा मी कुठे जाऊन शोधू? राजा, मी स्वतःच येऊन तुमचा पुत्र होईन.” प्रभूंच्या तोडीचे कुणीच कुठे नाही, म्हणून ते स्वतःलाच देऊ करतात.
अयोध्येचे राजे
तहँ करि भोग बिसाल, तात गये कछु काल पुनि। होइहहु अवध-भुआल, तब मैँ होब तुम्हार सुत॥
शतरूपांचीही इच्छा पूर्ण होते, आणि प्रभूंवर पुत्रासारखे प्रेम करता यावे, असा वर मनू मागतात. मग प्रभू त्यांना देवांचा राजा इंद्र याच्या नगरीत राहायला पाठवतात: “वत्सा, तिथे मोठी सुखे भोगा. मग काही काळ गेल्यावर तुम्ही अवधचे राजे व्हाल, आणि मी तुमचा पुत्र होईन.” अवध हे अयोध्येचेच दुसरे नाव. याच नगरीत राम जन्म घेणार आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १४१–१५२ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १४१ ते १५२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: सोरठा १४२; दोहा १४६; दोहा १४९; १५०, चौपाई १; सोरठा १५१.