रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
सारे जग सीताराममय
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
भगवंत राजपुत्र होऊन जन्मले, ते राम. त्यांची कथा आता तुलसीदास सांगणार आहेत. आरंभी संस्कृतमधले सात श्लोक येतात. त्यांत ते वाणीदेवीला वंदन करतात, कार्यारंभीच्या गजमुख देवाला, महादेव शिव आणि त्यांच्या पत्नीला, आपल्या गुरूंना, आणि सीता-रामांना. मग ते अवधीत बोलू लागतात. अवधी म्हणजे अयोध्येच्या आसपासच्या मुलखातली रोजची बोली. गुरूंच्या पायांची धूळ डोळे स्वच्छ करते, ते म्हणतात; मग रामकथेतली लपलेली रत्ने दिसू लागतात. ते सर्वांत आधी ब्राह्मणांना, म्हणजे पुरोहित वर्णाला, वंदन करतात, आणि मग सगळ्या सज्जनांना. सज्जनांची संगत म्हणजे पृथ्वीवर चालते-फिरते तीर्थच. ते दुष्टांनाही वंदन करतात. हे लोक विनाकारण दुसऱ्यांचे वाईट करतात. हात जोडून कवी त्यांना विनवतात, माझ्यावर कृपा असू द्या. यामुळे दुष्ट बदलणार नाहीत, हेही तुलसीदासांना ठाऊक आहे: कावळ्याला कितीही प्रेमाने खाऊ घातले, तरी तो मांस खाणे सोडत नाही. विधात्याने हे जग चांगले आणि वाईट मिसळूनच घडवले आहे. कथांमधला हंस पाण्यात मिसळलेले दूध पितो आणि पाणी सोडून देतो; शहाणी माणसे तशीच वागतात. शेवटी ते प्रत्येक जिवाला वंदन करतात, कारण सारे जग सीताराममय आहे. “माझी बुद्धी लहान आहे,” ते म्हणतात, “पण ओढ मोठी आहे.”
वाणी आणि विनायकांना वंदन
वर्णानामर्थसंघानां रसानां छंदसामपि। मंगलानां च कर्तारौ वंदे वाणीविनायकौ॥
“अक्षरे, अर्थांचे समूह, काव्यातले रस, छंद आणि सारे मंगल ज्यांच्यामुळे घडते, त्या वाणी आणि विनायकांना मी वंदन करतो.” वाणी या नावाचा अर्थच बोलणे; ती विद्येची देवता आहे. विनायक म्हणजे गजमुख गणेश. कोणतेही काम सुरू करताना आधी त्यांचे स्मरण केले जाते.
स्वतःच्या आनंदासाठी
नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद्रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि। स्वांतःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथाभाषानिबंधमतिमंजुलमातनोति॥
“रघुनाथांची ही कथा अनेक पुराणे, वेद आणि शास्त्रे यांना संमत आहे. रामायणात जे सांगितले आहे, त्याच्याशी ती जुळते, आणि त्यात इतर ठिकाणचेही काही आहे. स्वतःच्या मनाच्या आनंदासाठी तुलसीदास ती लोकभाषेत, अतिशय सुंदर रचनेत मांडत आहेत.” कवीचे कारण दोनच संस्कृत शब्दांत मावते: ‘स्वांतःसुखाय’, म्हणजे स्वतःच्या अंतःकरणाच्या आनंदासाठी. पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ. रघुनाथ म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी; राजा रघूच्या वंशात जन्मलेले राम.
मुका बोलू लागतो, पांगळा डोंगर चढतो
मूक होइ बाचाल, पंगु चढ़इ गिरिवर गहन। जासु कृपा सो दयाल, द्रवउ सकल-कलिमल-दहन॥
“ज्यांच्या कृपेने मुका बोलका होतो, आणि पांगळा उंच, दुर्गम डोंगर चढून जातो, ते दयाळू माझ्यावर कृपा करोत. कलियुगातली सारी मलिनता तेच जाळून टाकतात.” हा सोरठा त्यांचे नाव कुठेच घेत नाही. त्यांची कृपा काय करू शकते, एवढ्यावरूनच तो त्यांना ओळखतो. कलियुग म्हणजे आपले आजचे युग; जगाच्या चार युगांपैकी सर्वांत अंधारलेले.
चालते-फिरते तीर्थ
मुद-मंगल-मय संत-समाजू। जो जग जंगम तीरथराजू॥ रामभगति जहँ सुरसरि धारा। सरसइ ब्रह्म-विचार-प्रचारा॥
“आनंद आणि मंगल यांनी भरलेला संतांचा समाज म्हणजे जगात फिरणारा तीर्थराज प्रयागच. त्यात रामभक्ती ही गंगेची धार आहे, आणि ब्रह्मविचाराचा प्रसार ही सरस्वती.” ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य. प्रयागला गंगा, यमुना आणि अदृश्य सरस्वती एकत्र मिळतात; म्हणून त्याला तीर्थांचा राजा म्हणतात. हे तीर्थ मात्र चालते-फिरते आहे. पुढच्या ओळी सांगतात, ते सगळ्यांसाठी, रोज, प्रत्येक देशात खुले असते.
सत्संगाविना विवेक नाही
बिनु सतसंग बिबेक न होई। राम-कृपा-बिनु सुलभ न सोई॥ सतसंगति मुद-मंगल मूला। सोइ फल सिधि सब साधन फूला॥
“सज्जनांच्या संगतीशिवाय विवेक येत नाही, आणि रामकृपेशिवाय ती संगत सहज मिळत नाही. सत्संग हे आनंदाचे आणि मंगलाचे मूळ आहे. तेच खरे फळ, तीच खरी सिद्धी; बाकीची सगळी साधना म्हणजे नुसते फूल.” इथला ‘सत्संग’ हा शब्द आजही भक्तांच्या कोणत्याही मेळाव्यासाठी वापरला जातो.
प्रत्येक जिवाला नमस्कार
आकर चारि लाख चौरासी। जाति जीव जल-थल-नभ-वासी॥ सीय-राम-मय सब जग जानी। करउँ प्रनाम जोरि जुग पानी॥
“जन्माचे चार प्रकार आहेत, आणि जिवांच्या चौऱ्याऐंशी लाख जाती आहेत. कुणी पाण्यात राहतात, कुणी जमिनीवर, कुणी आकाशात. हे सारे जग सीताराममय आहे, हे जाणून मी दोन्ही हात जोडून त्याला नमस्कार करतो.” जिवांच्या चौऱ्याऐंशी लाख योनी आहेत, असे परंपरा मानते. ते गर्भातून, अंड्यातून, ओलाव्यातून किंवा बीजातून जन्मतात. “सीय राम मय सब जग जानी” ही मानसातल्या सर्वांत लाडक्या ओळींपैकी एक आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १–९ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १ ते ९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक १; १, श्लोक ७; सोरठा १; २, चौपाई ४; ३, चौपाई ४; ८, चौपाई १.