रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
पृथ्वीचा प्रभूंना धावा
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
काही काळाने, ब्राह्मणांनी शाप दिलेला तो सज्जन राजा राक्षस म्हणून जन्मला: दहा मस्तकांचा आणि वीस हातांचा रावण. त्याचा भाऊ कुंभकर्ण म्हणून जन्मला. त्याचा शहाणा मंत्री बिभीषण म्हणून जन्मला; तो त्यांचा धाकटा सावत्र भाऊ, आणि भगवंताचा भक्त. तिघांनी घोर तप केले आणि ब्रह्मदेव त्यांना वर द्यायला आले. माणसे आणि वानर सोडून दुसऱ्या कुणाच्याही हातून मरण येऊ नये, असा वर रावणाने मागितला. वाणीच्या देवतेने कुंभकर्णाची बुद्धी फिरवली आणि त्याने एका वेळी सहा महिने झोपण्याचा वर मागितला. बिभीषणाने फक्त प्रभूंच्या चरणी निर्मळ प्रेम मागितले. समुद्रातला सोन्याचा किल्ला लंका रावणाने आपली राजधानी केली आणि सारे जग जिंकले. देवांची उपासमार व्हावी, म्हणून त्याने आपले राक्षस पाठवले. त्यांनी सगळे यज्ञ, विधी आणि ब्राह्मणभोजने बंद पाडली. देव, माणसे, नाग आणि इतर वंशांच्या कन्या रावणाने बळाने जिंकल्या आणि आपल्या पत्नी केल्या. जिथे जिथे गाई आणि ब्राह्मण दिसत, ते गाव राक्षस पेटवून देत. पृथ्वीला हे सहन होईना. गाईचे रूप घेऊन ती रडत देवांकडे गेली आणि त्यांच्यासह ब्रह्मदेवांकडे. पण ब्रह्मदेवही काही करू शकले नाहीत. प्रभूंना शोधायचे तरी कुठे? तिथे शिवही होते. प्रेमच प्रभूंना प्रकट करील, असे ते म्हणाले. मग आकाशवाणीने माणूस म्हणून येण्याचे वचन दिले.
राक्षस झालेला राजा
काल पाइ मुनि सुनु सोइ राजा। भयउ निसाचर सहित समाजा। दस-सिर ताहि बीस-भुजदंडा। रावन नाम घोर बरिवंडा॥
शिवांची ही कथा दुसऱ्या एका मुनींना सांगणारे याज्ञवल्क्य मुनी पुढे सांगतात: “मुनी, ऐका. काही काळ गेला आणि तोच राजा आपल्या सगळ्या लोकांसह राक्षस झाला. त्याला दहा मस्तके आणि वीस हात होते. त्याचे नाव रावण; तो भयंकर आणि महाबलवान होता.” ब्राह्मणांनी शाप दिलेला हाच तो सज्जन राजा. त्याचा भाऊ कुंभकर्ण झाला आणि त्याचा मंत्री बिभीषण.
माणसे आणि वानर सोडून
करि बिनती पद गहि दससीसा। बोलेउ बचन सुनहु जगदीसा॥ हम काहू के मरहिँ न मारे। बानर मनुज जाति दुइ बारे॥
तपावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेव भावांना वर देऊ करतात. रावण त्यांचे पाय धरून विनवतो: “जगदीशा, ऐका. वानर आणि मनुष्य या दोन जाती सोडल्या, तर आम्ही दुसऱ्या कुणाच्याही हातून मरू नये.” मी आणि ब्रह्मदेवांनी मिळून हा वर दिला, असे शिव सांगतात. पण याच दोन जाती रावणाचा नाश करणार आहेत: एक माणूस, राम, आणि वानरांची सेना.
पृथ्वीला न पेलणारे ओझे
गिरि सरि सिंधु भार नहिँ मोही। जस मोहि गरुअ एक पर-द्रोही॥ सकल धरम देखइ बिपरीता। कहि न सकइ रावन भयभीता॥
धर्माचा नाश पाहून भूमीची देवता पृथ्वी घाबरून जाते. ती मनात म्हणते: “डोंगर, नद्या आणि समुद्र यांचे मला काहीच ओझे वाटत नाही. दुसऱ्यांचा द्रोह करणारा एक जण मला त्या सगळ्यांपेक्षा जड वाटतो.” धर्माचा प्रत्येक नियम उलटा झालेला तिला दिसतो, पण रावणाच्या भीतीने ती काही बोलू शकत नाही. म्हणून ती गाईचे रूप घेऊन देवांकडे जाते.
प्रेमाने प्रकट होणारे प्रभू
हरि ब्यापक सर्वत्र समाना। प्रेम तेँ प्रगट होहिँ मैँ जाना॥ देस काल दिसि विदिसहु माहीँ। कहहु सो कहाँ जहाँ प्रभु नाहीँ॥ अग-जग-मय सब रहित बिरागी। प्रेम तेँ प्रभु प्रगटइ जिमि आगी॥ मोर बचन सब के मन माना। साधु साधु करि ब्रह्म बखाना॥
प्रभूंना कुठे शोधावे, त्यांच्या वैकुंठात किंवा क्षीरसागरात, यावर देवांचा वाद चालतो. तिथे शिवही होते; ते म्हणाले: “हरी सगळीकडे आहेत, सगळ्यांत सारखेच आहेत. ते प्रेमाने प्रकट होतात, हे मला ठाऊक आहे. असा कोणता देश, कोणता काळ, कोणती दिशा किंवा उपदिशा आहे, जिथे प्रभू नाहीत? चराचर सारे त्यांनीच व्यापले आहे, तरी ते सगळ्यापासून अलिप्त आहेत, विरक्त आहेत. अग्नी जसा प्रकट होतो, तसे प्रभू प्रेमाने प्रकट होतात.” शिव पार्वतींना पुढे सांगतात: “माझे हे बोलणे सगळ्यांच्या मनाला पटले, आणि ब्रह्मदेवांनी ‘उत्तम, उत्तम!’ म्हणून त्याची वाखाणणी केली.”
देवांच्या नायकाचा जयजयकार
जय जय सुर-नायक, जन सुख-दायक, प्रनतपाल भगवंता। गो-द्विज-हितकारी, जय असुरारी, सिंधु-सुता प्रिय कंता॥ पालन सुर धरनी, अदभुत-करनी, मरम न जानइ कोई। जो सहज कृपाला, दीनदयाला, करहु अनुग्रह सोई॥
ब्रह्मदेवांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि डोळे भरून येतात. ते हात जोडून स्तुती गातात: “देवांच्या नायका, भक्तांना सुख देणाऱ्या, शरण आलेल्यांचे रक्षण करणाऱ्या भगवंता, तुमचा जय असो! गाई आणि ब्राह्मणांचे हित करणाऱ्या, राक्षसांच्या शत्रू, सागरकन्येच्या प्रिय पती, तुमचा जय असो! तुम्ही देवांचे आणि पृथ्वीचे पालन करता. तुमची करणी अद्भुत आहे, आणि तुमचे रहस्य कुणालाच कळत नाही. स्वभावानेच कृपाळू, दीनांवर दया करणारे प्रभू, आमच्यावर कृपा करा.” सागरकन्या म्हणजे संपत्तीची देवता लक्ष्मी, विष्णूंच्या पत्नी.
आकाशातून मिळालेले वचन
जनि डरपहु मुनि सिद्ध सुरेसा। तुम्हहिँ लागि धरिहउँ नर-बेसा॥ अंसन्ह सहित मनुज अवतारा। लेइहउँ दिनकर-बंस उदारा॥
तेव्हा दुःख आणि शंका दूर करणारी एक गंभीर वाणी आकाशातून येते: “मुनींनो, सिद्धांनो, देवराज इंद्रा, घाबरू नका. तुमच्यासाठी मी माणसाचा वेश घेईन. माझ्या अंशांसह मी सूर्याच्या थोर वंशात मनुष्य म्हणून अवतार घेईन.” प्रभूंचे अंश म्हणजे त्यांचे भाऊ. अयोध्येच्या राजघराण्यात ते चार पुत्र होऊन येणार आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १७६–१८७ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १७६ ते १८७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १७६, चौपाई १; १७७, चौपाई २; १८४, चौपाई ३; १८५, चौपाई ३; १८५, चौपाई ४; १८६, छंद १; १८७, चौपाई १.