रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
मदनदहन
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
पर्वतराजाच्या कन्या पार्वती यांनी शिवांना पती म्हणून मिळवण्यासाठी कठोर तप केले आहे. पण शिव रामांच्या ध्यानात मग्न होऊन बसले आहेत. हे काव्य रामांना साक्षात परमेश्वर मानते. इकडे एका राक्षसाने सगळी भुवने जिंकली आहेत. त्याला म्हातारपण नाही, मरण नाही. ब्रह्मदेव देवांना सांगतात, शिवांपासून जन्मलेला पुत्रच त्याला युद्धात मारू शकेल. म्हणून शिवांचे ध्यान मोडायलाच हवे. देव कामदेवाकडे जातात आणि मदतीची याचना करतात. शिवांशी वैर म्हणजे मरण, हे कामदेवाला ठाऊक आहे. तरी तो कबूल होतो. वाटेत तो सगळ्या जगावर आपला प्रभाव पसरवतो. थोडा वेळ सारे जीव, अगदी मुनीसुद्धा, वासनेच्या आहारी जातात. पण शिवांजवळ पोहोचताच कामदेव भीतीने थरथरतो, आणि जग पुन्हा भानावर येते. माघारी फिरायची त्याला लाज वाटते. म्हणून तो शिवांभोवती वसंत फुलवतो: थंड वारे, गुंजणारे भुंगे, नाचणाऱ्या अप्सरा. शिव तरीही जराही ढळत नाहीत. शेवटी आंब्याच्या फांदीवर बसून कामदेव त्यांच्या हृदयावर बाण सोडतो. शिवांचे ध्यान मोडते. आंब्याच्या पानांत बसलेला कामदेव त्यांना दिसतो, आणि ते आपला तिसरा डोळा उघडतात. कामदेव जळून राख होतो. कामदेवाची पत्नी रडत रडत येते, आणि शिव तिला वरदान देतात. मग देव शिवांना पार्वतींशी विवाह करण्याची विनंती करतात, आणि शिव होकार देतात.
परोपकारासाठी देहत्याग
तदपि करब मैं काज तुम्हारा। स्रुति कह परम-धरम-उपकारा॥ परहित लागि तजइ जो देही। संतत संत प्रसंसहिँ तेही॥
शिवांचे ध्यान मोडावे, अशी विनंती देव कामदेवाला करतात. तो हसून म्हणतो, शिवांशी वैर घेण्यात माझे काही भले नाही. “तरीही मी तुमचे काम करीन. परोपकार हाच परम धर्म, असे वेद सांगतात. दुसऱ्याच्या हितासाठी जो देह सोडतो, त्याची संत सदैव प्रशंसा करतात.” फुलांचे धनुष्य घेऊन निघताना तो मनात म्हणतो, शिवांना विरोध म्हणजे मरण ठरलेले.
रामांनी राखले तेच वाचले
धरा न काहूँ धीर, सब के मन मनसिज हरे। जे राखे रघुबीर, ते उबरे तेहि काल महँ॥
आता सगळ्या जगावर कामाचे राज्य आहे. जे योगी पूर्वी सर्वत्र परमेश्वर पाहत, त्यांना आता सगळीकडे स्त्रियाच दिसतात, आणि स्त्रियांना फक्त पुरुष. “कुणाचेच धैर्य टिकले नाही. मनात जन्मणाऱ्या मदनाने सगळ्यांची मने हरण केली. त्या वेळी रघुवीरांनी ज्यांना राखले, तेवढेच वाचले.” कामदेव शिवांपर्यंत पोहोचेपर्यंतच ही मोहिनी टिकते. काव्य तिचा काळ दोन घटका सांगते, म्हणजे तासाभराहूनही कमी.
तिसरा डोळा उघडतो
सौरभ-पल्लव मदन बिलोका। भयउ कोप कंपेउ त्रैलोका॥ तब सिव तीसर नयन उघारा। चितवत काम भयउ जरि छारा॥
कामदेवाचे बाण लागताच शिवांचे ध्यान मोडते, आणि ते चहूकडे पाहतात. “तेव्हा आंब्याच्या पानांत मदन त्यांना दिसला. त्यांना क्रोध आला, आणि तिन्ही लोक थरथरले. मग शिवांनी आपला तिसरा डोळा उघडला. त्यांची नजर पडताच कामदेव जळून राख झाला.” जगभर मोठा हाहाकार उडतो. देव घाबरतात, दैत्यांना आनंद होतो. ही बातमी ऐकून कामदेवाची पत्नी रती बेशुद्ध पडते.
देहावाचून प्रेम
अब तेँ रति तव नाथ कर, होइहि नाम अनंग। बिनु बपु ब्यापिहि सबहि पुनि, सुनु निज मिलन प्रसंग॥
रती रडत रडत शिवांकडे येते आणि हात जोडून त्यांच्यापुढे उभी राहून विनवणी करते. शिव तिला म्हणतात: “रती, आजपासून तुझ्या पतीचे नाव अनंग होईल, म्हणजे देह नसलेला. देहावाचूनच तो सगळ्यांपर्यंत पोहोचेल. आता तुझी आणि त्याची पुन्हा भेट कशी होईल, ते ऐक.” पृथ्वीचा मोठा भार उतरवण्यासाठी प्रभू यदुवंशात कृष्ण म्हणून अवतार घेतील. तेव्हा तुझा पती कृष्णाचा पुत्र म्हणून जन्मेल, असे शिव पुढे सांगतात. “माझा शब्द खोटा ठरणार नाही.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ८२–८९ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ८२ ते ८९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८४, चौपाई १; सोरठा ८५; ८७, चौपाई ३; दोहा ८७.