रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
नारदांचा शाप
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
निराकार परमेश्वराने राम म्हणून माणसाचा देह कशासाठी घेतला, असा प्रश्न शिवांच्या पत्नी पार्वती यांनी विचारला आहे. शिव सांगतात, याची कारणे अनेक आहेत, विचारांच्या पलीकडची आहेत. त्यांतली तीन ते इथे सांगतात. पहिले कारण: प्रभूंच्या दोन द्वारपालांना एका ब्राह्मणाने शाप दिला, तीन वेळा राक्षस म्हणून जन्म घ्याल. त्यांच्यासाठी एका युगात प्रभूंनी राम म्हणून अवतार घेतला. दुसरे कारण: दुसऱ्या एका युगात जालंधर नावाच्या राक्षसाने देवांचा पराभव केला. शिवांनाही त्याला मारता येईना, कारण त्याच्या पत्नीचे अखंड पातिव्रत्य त्याचे रक्षण करत होते. म्हणून प्रभूंनी कपट करून तिचे व्रत भंग केले, आणि देवांचे काम साधले. सत्य कळल्यावर तिने रागाने प्रभूंना शाप दिला, आणि प्रभूंनी तो शाप स्वीकारला. पुढे जालंधर लंकेचा राक्षसराज म्हणून पुन्हा जन्मला, आणि रामांनी त्याचा वध केला. तिसरे कारण: देवर्षी नारद कामावर विजय मिळवतात, आणि त्यांना गर्व चढतो. तो गर्व उतरवण्यासाठी प्रभूंची माया एक राजकन्या निर्माण करते. नारद तिच्या प्रेमात पडतात, आणि प्रभूंकडे त्यांचे रूप मागतात. पण त्यांना माकडाचे तोंड मिळते. सगळे हसतात, तेव्हा नारद प्रभूंना शाप देतात, तुम्ही माणूस म्हणून जन्माल. माया ओसरते, तेव्हा ते घाबरून प्रभूंच्या पायांवर पडतात.
धर्माला ग्लानी येते तेव्हा
तस मैँ सुमुखि सुनावउँ तोही। समुझि परइ जस कारन मोही॥ जब जब होइ धरम कै हानी। बाढ़इ असुर अधम अभिमानी॥ करहिँ अनीति जाइ नहिँ बरनी। सीदहिँ बिप्र-धेनु-सुर-धरनी॥ तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा। हरहिं कृपानिधि सज्जन पीरा॥
आधी शिव सर्वसाधारण कारण सांगतात: “हे सुमुखी, मला जसे समजले, तसे कारण मी तुला सांगतो. जेव्हा जेव्हा धर्माचा ऱ्हास होतो, तेव्हा तेव्हा नीच आणि गर्विष्ठ राक्षस माजतात. त्यांच्या अन्यायाचे वर्णन करता येत नाही. ब्राह्मण, गाई, देव आणि पृथ्वी पीडित होतात. तेव्हा तेव्हा प्रभू कोणता ना कोणता देह धारण करतात, आणि कृपा करून सज्जनांचे दुःख दूर करतात.” पुढचा दोहा सांगतो, ते राक्षसांचा वध करतात, देवांना पुन्हा त्यांच्या स्थानी बसवतात, आणि वेदांनी घालून दिलेल्या मर्यादा राखतात.
ज्ञानी आणि मूर्ख
बोले बिहँसि महेस तब, ज्ञानी मूढ़ न कोइ। जेहि जस रघुपति करहिँ जब, सो तस तेहि छन होइ॥
ज्ञानी आणि भक्त असलेले नारद मोहात कसे पडले, याचे पार्वतींना आश्चर्य वाटते. शिव हसून उत्तर देतात: “कुणीही ज्ञानी नाही, आणि कुणीही मूर्ख नाही. रघुपती ज्याला ज्या क्षणी जसे करतात, तो त्या क्षणी तसाच होतो.” असे म्हणून ते नारदांची कथा सुरू करतात. नारदांच्या गर्वामुळे आणि त्यांच्या शापामुळे प्रभू पुन्हा एकदा अवतरले.
रामांची इच्छा
राम कीन्ह चाहहिँ सोइ होई। करइ अन्यथा अस नहिँ कोई॥ संभु बचन मुनि मन नहिँ भाये। तब बिरंचि के लोक सिधाये॥
कामदेवाला जिंकून आलेले नारद शिवांपुढे त्या विजयाची बढाई मारतात. प्रभूंना हे असे कधीही सांगू नका, अशी शिव त्यांना कळकळीची विनंती करतात. काव्य म्हणते: “रामांना जे करायचे असते, तेच होते. ते उलटवू शकेल, असा कोणीही नाही. शंकरांचे बोलणे मुनींना रुचले नाही, आणि ते ब्रह्मदेवांच्या लोकी निघून गेले.” एके दिवशी नारद ही सारी हकिगत स्वतः प्रभूंनाच सांगतात.
वैद्याचा नकार
कुपथ माँग रुज व्याकुल रोगी। बैद न देइ सुनहु मुनि जोगी॥ एहि बिधि हित तुम्हार मैँ ठयऊ। कहि अस अंतरहित प्रभु भयऊ॥
प्रेमाने व्याकूळ झालेले नारद प्रभूंकडे त्यांचे स्वतःचे रूप मागतात. त्या रूपामुळे राजकन्या आपल्यालाच वरेल, असे त्यांना वाटते. प्रभू उत्तर देतात: “रोगाने हैराण झालेला रोगी अपथ्याचे अन्न मागतो, पण वैद्य ते देत नाही. हे योगी मुनी, ऐका. तसेच मीही तुमचे हित करायचे ठरवले आहे.” असे बोलून प्रभू अंतर्धान पावतात. मायेने भुललेल्या नारदांना या शब्दांमागचा गूढ अर्थ कळत नाही.
माकडाच्या तोंडाचा शाप
कपि आकृति तुम्ह कीन्हि हमारी। करिहहिँ कीस सहाय तुम्हारी॥ मम अपकार कीन्ह तुम्ह भारी। नारि-बिरह तुम्ह होब दुखारी॥
पाण्यात आपले माकडाचे तोंड पाहून नारद संतापून निघतात. वाटेत त्यांना प्रभू भेटतात, आणि त्यांच्या शेजारी ती राजकन्या असते. नारद प्रभूंना शाप देतात, तुम्ही मनुष्यदेह धारण कराल. “तुम्ही माझे रूप माकडाचे केलेत; माकडेच तुमच्या मदतीला येतील. तुम्ही माझा मोठा अपकार केलात; पत्नीच्या विरहाने तुम्ही दुःखी व्हाल.” प्रभू तो शाप आनंदाने स्वीकारतात. राम म्हणून जन्मल्यावर वानरच त्यांच्या मदतीला येतील, आणि त्यांना आपली पत्नी सीता यांचा विरह सोसावा लागेल.
हरिकथा अनंत
हरि-अनंत हरि-कथा-अनंता। कहहिँ सुनहिँ बहु बिधि सब संता॥ रामचंद्र के चरित सुहाये। कलप कोटि लगि जाहिँ न गाये॥
नारदांची कथा संपवताना शिव म्हणतात: “प्रभू हरी अनंत आहेत, आणि हरीची कथाही अनंत आहे. सगळे संत ती नाना प्रकारे सांगतात आणि ऐकतात. श्रीरामचंद्रांची सुंदर चरित्रे कोटी कल्पे गात राहिले, तरी संपणार नाहीत.” प्रभूंची माया ज्ञानी मुनींनासुद्धा भुलवते, असे शिव पुढे सांगतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १२१–१४० ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १२१ ते १४०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १२१, चौपाई ३; १२१, चौपाई ४; दोहा १२४; १२८, चौपाई १; १३३, चौपाई १; १३७, चौपाई ४; १४०, चौपाई ३.