रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
राम कोण, हा पार्वतींचा प्रश्न
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
या काव्यात राम म्हणजे राजपुत्र होऊन जन्मलेले परमेश्वर. ही कथा एक मुनी दुसऱ्या मुनींना सांगत आहेत. आता ते रामचरित्राकडे वळतात, आणि शिवांचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वतापासून सुरुवात करतात. तिथे एका मोठ्या वडाखाली शिव बसले आहेत, जणू शांतीच देह धरून बसली आहे. त्यांच्या पत्नी पार्वती येतात, आणि शिव त्यांना आपल्या डाव्या बाजूला बसवतात. मागच्या जन्मीही पार्वती शिवांच्याच पत्नी होत्या. तेव्हा त्यांनी वनात रामांना पाहिले होते. पत्नीच्या विरहाने राम दुःखात बुडाले होते. हे परमेश्वर कसे असतील, अशी शंका तेव्हा पार्वतींना आली होती. त्या शंकेचा थोडा अंश अजून त्यांच्या मनात आहे, आणि ती त्या स्पष्ट बोलून दाखवतात. राम राजाचे पुत्र आहेत, किंवा सर्व रूपांपलीकडचे अजन्मा परमेश्वर? त्यांची सारी कथा मला सांगा, अशी विनवणी त्या करतात. शिवांचे डोळे भरून येतात. रामांचे रूप त्यांच्या हृदयात उभे राहते, आणि काही वेळ ते त्यातच हरवून जातात. मग ते पार्वतींच्या प्रश्नाचे कौतुक करतात, कारण पवित्र गंगेसारखी रामकथा सगळ्या जगाला पावन करते. फक्त एकच गोष्ट त्यांना बोचते. वेद ज्यांचे गुणगान करतात, त्यांच्याहून वेगळे कुणी राम आहेत, ही कल्पना. निराकार परमेश्वर आणि साकार परमेश्वर एकच आहेत, असे ते सांगतात. पार्वतींच्या शंका विरून जातात. आता परमेश्वराने माणसाचा देह कशासाठी घेतला, असे त्या विचारतात, आणि शिव कथा सांगू लागतात.
कळसूत्री बाहुली
सारद दारु-नारि-सम स्वामी। राम-सूत्रधर अंतरजामी॥ जेहि पर कृपा करहिँ जन जानी। कबि-उर-अजिर नचावहिँ बानी॥
याज्ञवल्क्य मुनी ही सारी कथा भरद्वाज मुनींना सांगत आहेत. रामांचे चरित्र मी जसे ऐकले, तसे सांगतो, असे ते म्हणतात. “वाणीची देवता शारदा लाकडी बाहुलीसारखी आहे. सगळ्यांच्या हृदयात वास करणारे प्रभू राम तिची सूत्रे हातात धरतात. एखाद्या कवीला आपला मानून ते त्याच्यावर कृपा करतात, तेव्हा त्या कवीच्या हृदयाच्या अंगणात ते वाणीला नाचवतात.” मग ते रामांना नमस्कार करतात आणि कैलास पर्वतापासून कथेला सुरुवात करतात.
राजपुत्र किंवा परमेश्वर?
जौँ नृप-तनय त ब्रह्म किमि, नारि बिरह मति भोरि। देखि चरित महिमा सुनत, भ्रमति बुद्धि अति मोरि॥
पार्वती शिवांना विचारतात, तुम्ही रात्रंदिवस ज्या रामांचे नाव घेता, ते अयोध्येच्या राजाचे पुत्र आहेत, किंवा सर्व रूपांपलीकडचे एकमेव अजन्मा सत्य, ब्रह्म? “ते राजपुत्र असतील, तर ब्रह्म कसे? पत्नीच्या विरहाने त्यांची बुद्धी भ्रमली होती. त्यांचे चरित्र पाहते आणि त्यांचा महिमा ऐकते, तेव्हा माझी बुद्धी अगदी गोंधळून जाते.” मागच्या जन्मी रामांचे ते दुःख त्यांनी स्वतः पाहिले होते, आणि तेव्हाही त्यांना शंका आली होती.
अंगणात खेळणारे बाळ
बंदउँ बाल-रूप सोइ रामू। सब सिधि सुलभ जपत जिसु नामू॥ मंगल-भवन अमंगल-हारी। द्रवउ सो दसरथ अजिर-बिहारी॥
कथा सुरू करण्याआधी शिव रामांना वंदन करतात: “ज्यांच्या नामाचा जप केल्याने सगळ्या सिद्धी सहज मिळतात, त्याच रामांच्या बालरूपाला मी वंदन करतो. जे मंगलाचे घर आहेत, अमंगल दूर करणारे आहेत, आणि दशरथांच्या अंगणात खेळतात, ते माझ्यावर कृपा करोत.” अयोध्येचे राजे दशरथ हे रामांचे पिता. शिव नुकतेच ध्यानातून बाहेर आले आहेत, आणि रामांचे रूप त्यांच्या हृदयात आहे.
सापाच्या बिळांसारखे कान
तदपि असंका कीन्हिहु सोई। कहत सुनत सब कर हित होई॥ जिन्ह हरिकथा सुनी नहिँ काना। स्रवन-रंध्र अहि-भवन समाना॥
तुझ्या मनात खरा गोंधळ नाही, असे शिव पार्वतींना सांगतात. “तरीही तू हा प्रश्न विचारलास. ही कथा सांगण्याने आणि ऐकण्याने सगळ्यांचे भले होईल. ज्यांनी प्रभू हरींची कथा कधी कानांनी ऐकली नाही, त्यांचे कान म्हणजे सापाची बिळेच.” पुढच्या ओळी सांगतात, ज्या डोळ्यांनी कधी संतांचे दर्शन घेतले नाही, ते मोरपिसावरच्या डोळ्यांसारखे असतात.
निर्गुण आणि सगुण
सगुनहिँ अगुनहिँ नहिँ कछु भेदा। गावहिँ मुनि पुरान बुध वेदा॥ अगुन अरूप अलख अज जोई। भगत-प्रेम-बस सगुन सो होई॥
मग शिव त्या शंकेला थेट हात घालतात: “सगुण आणि निर्गुण परमेश्वरात काहीही भेद नाही. मुनी, पुराणे, विद्वान आणि वेद असेच गातात. जो निर्गुण आहे, निराकार आहे, दिसत नाही, जन्मत नाही, तोच भक्तांच्या प्रेमाने वश होऊन सगुण होतो.” पुढच्या ओळीत शिव एक दाखला देतात: पाणी आणि बर्फ किंवा गारा यांच्यात जितका फरक, तितकाच या दोघांत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १०५–१२० ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १०५ ते १२०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १०५, चौपाई ३; दोहा १०८; ११२, चौपाई २; ११३, चौपाई १; ११६, चौपाई १.