रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
पार्वतींची तपश्चर्या
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
अग्नीत देह त्यागलेल्या शिवपत्नी पुन्हा जन्मल्या. या जन्मात त्या पार्वती झाल्या, पर्वतांचा राजा हिमवान यांच्या कन्या. सतत भ्रमण करणारे देवर्षी नारद तिथे आले, आणि त्यांनी मुलीचा हात पाहिला. ते म्हणाले, हिचा पती जटाधारी, नग्न योगी असेल. आई-वडिलांना दुःख झाले; पार्वतींना मात्र आनंद झाला, आणि त्यांच्या मनात शिवांच्या चरणांविषयी प्रेम उमलले. समर्थांच्या ठायी असे दोष हे दोष ठरत नाहीत, असे नारद म्हणाले. पार्वतींनी तप केले, तर शिव त्यांना मिळतील. पार्वती वनात गेल्या. हजार वर्षे त्या कंदमुळे आणि फळे खाऊन राहिल्या. मग त्या पालेभाजीवर राहिल्या, मग गळून पडलेल्या पानांवर, आणि शेवटी काहीही न खाता. अखेर आकाशवाणी झाली, आणि तिने सांगितले, तुझी इच्छा पूर्ण झाली. पत्नी गेल्यापासून शिव प्रभूंचे नाम जपत पृथ्वीवर फिरत होते. आता स्वतः प्रभू त्यांच्यापुढे प्रकट झाले आणि त्यांनी शिवांना पार्वतींशी विवाह करायला सांगितले. शिवांनी ती आज्ञा मस्तकी धरली. मग सप्तर्षी त्यांच्याकडे आले, आणि शिवांनी त्यांना पार्वतींच्या प्रेमाची परीक्षा घ्यायला पाठवले. सप्तर्षींनी नारदांची आणि शिवांची थट्टा केली, आणि त्याऐवजी स्वर्गातला एक निर्दोष देव पती म्हणून सुचवला. पार्वती जराही डगमगल्या नाहीत. त्यांचे प्रेम पाहून ऋषी भारावून गेले, आणि जगन्माता म्हणून त्यांनी पार्वतींना नमस्कार केला.
शिवांसाठी पुन्हा जन्म
सती मरत हरि सन बर माँगा। जनम जनम सिव-पद अनुरागा॥ तेहि कारन हिमगिरि-गृह जाई। जनमी पारबती तनु पाई॥
“देह त्यागताना सतींनी भगवंतांकडे वर मागितला: जन्मोजन्मी शिवांच्या चरणी प्रेम असावे. म्हणून त्या पर्वतांचा राजा हिमवान यांच्या घरी गेल्या, आणि पार्वतीचा देह घेऊन तिथे जन्मल्या.” मागच्या जन्मी त्यांचे नाव सती होते. पुढच्या ओळी सांगतात, ही कन्या पर्वतराजाच्या घरी आल्यापासून तिथे सारी मंगले नांदू लागली, आणि मुनींनी त्या पर्वताच्या उतारांवर आश्रम बांधले.
हातावरच्या रेषा
जोगी जटिल अकाम-मन, नगन अमंगल-बेख। अस स्वामी एहि कहँ मिलिहि, परी हस्त असि रेख॥
नारदांनी कन्येची स्तुती केली आहे. आता ते तिच्या होणाऱ्या पतीचे ‘दोष’ सांगतात: “जटाधारी योगी, मनात कसलीही कामना नाही, नग्न, अमंगल वेश: असा पती हिला मिळेल. हिच्या हातावर अशीच रेषा आहे.” हे शब्द ऐकून आई-वडील दुःखी होतात. पार्वतींना मात्र आनंद होतो, आणि त्यांच्या मनात शिवांच्या चरणांविषयी प्रेम उमलते.
समर्थांना दोष नाही
सुभ अरु असुभ सलिल सब बहई। सुरसरि कोउ अपुनीत न कहई॥ समरथ कहँ नहिँ दोष गोसाँई। रवि पावक सुरसरि की नाँई॥
शिवांचे विचित्र वागणे हा दोष नाही, हे नारद हिमवानांना समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात: “शुद्ध आणि अशुद्ध, सगळे पाणी गंगेत वाहत येते, पण गंगेला कुणी अपवित्र म्हणत नाही. स्वामी, सूर्य, अग्नी आणि गंगा यांच्याप्रमाणे समर्थांना दोष लागत नाही.” याच्या आधी ते सांगतात, सूर्य आणि अग्नी सगळे काही भक्षण करतात, तरी त्यांना कुणी वाईट म्हणत नाही. पुढचा दोहा एक इशारा देतो: ज्ञानाच्या गर्वाने जे लोक या बाबतीत समर्थांचे अनुकरण करतात, ते कल्पभर नरकात पडतात, कारण जीव म्हणजे ईश्वर नव्हे.
वनातले तप
उर धरि उमा प्रान-पति-चरना। जाइ बिपिन लागी तप करना॥ अति सुकुमारि न तनु तप जोगू। पति-पद सुमिरि तजे सब भोगू॥
“प्राणपतींचे चरण हृदयात धरून उमा वनात गेल्या आणि तप करू लागल्या. त्यांचे शरीर अतिशय कोमल होते, अशा कष्टांना योग्य नव्हते. तरी पतीच्या चरणांचे स्मरण करून त्यांनी सारी सुखे सोडली.” उमा हे पार्वतींचेच दुसरे नाव. पुढच्या ओळींत त्या वर्षागणिक आहार कमी करत जातात, आणि शेवटी वाळलेली पानेसुद्धा सोडतात.
ज्याचे मन जिथे रमते
नारद बचन न मैं परिहरऊँ। बसउ भवन उजरउ नहिँ डरऊँ॥ गुरु के बचन प्रतीति न जेही। सपनेहुँ सुगम न सुख सिधि तेही॥ महादेव अवगुन भवन, बिष्नु सकल-गुन-धाम। जेहि कर मन रम जाहि सन, तेहि तेही सन काम॥
नारदांचे सगळे शिष्य घरदार सोडतात आणि शिव भिक्षा मागून जगतात, अशी थट्टा सप्तर्षींनी केली आहे. पार्वती उत्तर देतात: “मी नारदांचे बोलणे सोडणार नाही. माझे घर नांदो किंवा मोडो, मला त्याची भीती नाही. ज्याचा गुरूंच्या शब्दांवर विश्वास नाही, त्याला सुख आणि सिद्धी स्वप्नातसुद्धा सहज मिळत नाहीत. महादेव दोषांचे घर असतील, आणि विष्णू सर्व गुणांचे धाम; पण ज्याचे मन ज्याच्यावर रमले, त्याला त्याच्याशीच काम.” सप्तर्षींनी पार्वतींना सुचवलेला तो निर्दोष देव म्हणजे विष्णू.
शिव, नाहीतर कुणीच नाही
जनम कोटि लगि रगरि हमारी। बरउँ संभु न त रहउँ कुँआरी॥ तजउँ न नारद कर उपदेसू। आपु कहहिँ सत बार महेसू॥
“कोटी जन्म लागले, तरी माझा हाच निर्धार आहे: मी शिवांशीच विवाह करीन, नाहीतर कुमारी राहीन. स्वतः शिवांनी शंभर वेळा सांगितले, तरी मी नारदांचा उपदेश सोडणार नाही.” या निर्धारासाठी त्या ‘रगरि’ हा शब्द वापरतात. त्याचा अर्थ चिवटपणे, झिजत झिजत दिलेली झुंज.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ६५–८१ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ६५ ते ८१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ६५, चौपाई ३; दोहा ६७; ६९, चौपाई ४; ७४, चौपाई १; ८०, चौपाई ४; दोहा ८०; ८१, चौपाई ३.