रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
सतींनी घेतलेली परीक्षा
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
फार पूर्वीची गोष्ट. भगवान शिव आणि त्यांच्या पत्नी सती एका वनातून चालले होते. तिथे त्यांना राम दिसले. भगवंतांनी राजपुत्र होऊन हा अवतार घेतला होता. त्यांच्या पत्नी सीता यांना कुणीतरी पळवून नेले होते, आणि दुःखी होऊन ते त्यांचा शोध घेत होते. शिवांनी आनंदाने त्यांना प्रभू म्हणून नमस्कार केला. सतींच्या मनात शंका आली. निराकार परमेश्वर एखाद्या माणसासारखा वनात रडेल का? शिवांनी त्यांना परीक्षा घेऊन पाहायला सांगितले. सतींनी सीतेचे रूप घेतले आणि त्या रामांच्या वाटेवर थांबल्या. रामांनी त्यांना लगेच ओळखले. त्यांनी नमस्कार केला आणि विचारले, शिव कुठे आहेत? सती हादरल्या आणि माघारी फिरल्या. परत आल्यावर त्यांनी शिवांना सांगितले, मी कसलीही परीक्षा घेतली नाही. पण शिवांना सारे कळले होते. सतींनी सीतेचे, म्हणजे आपल्या प्रभूंच्या राणीचे, रूप घेतले होते. आता त्यांच्यावर पत्नी म्हणून प्रेम करणे म्हणजे आपल्या भक्तीशी द्रोह, असे शिवांना वाटले. म्हणून त्यांनी प्रतिज्ञा केली: या देहात सती माझी पत्नी असणार नाहीत. मग ते सत्याऐंशी हजार वर्षे ध्यानात बुडून गेले. ते जागे झाले, तेव्हा सतींचे पिता सर्व प्रजापतींचे, म्हणजे सृष्टीच्या स्वामींचे, प्रमुख झाले होते, आणि त्यांना गर्व चढला होता. त्यांनी मोठा यज्ञ मांडला. सगळ्या देवांना आमंत्रण दिले, पण शिवांना निरोपही पाठवला नाही. शिवांनी समजावले, तरी सती यज्ञाला गेल्या. तिथे फक्त आईने त्यांचे आदराने स्वागत केले. यज्ञात शिवांचा भागही ठेवला नव्हता. शिवांची निंदा करणाऱ्या माणसापासून माझा हा देह जन्मला आहे, तो मी ठेवणार नाही, असे सती म्हणाल्या. आणि त्यांनी योगाग्नीत देह त्यागला.
देव माणूस होईल का?
ब्रह्म जो ब्यापक बिरज अज, अकल अनीह अभेद। सो कि देह धरि होइ नर, जाहि न जानत बेद॥
शिवांनी एका दुःखी राजपुत्राला नमस्कार केलेला सतींनी आत्ताच पाहिला आहे. त्यांच्या मनात प्रश्न उठतो: “परम सत्य असलेले ब्रह्म सर्वत्र भरलेले आहे. ते निर्मळ आहे, अजन्मा आहे. त्याला अवयव नाहीत, इच्छा नाही, त्याच्यात कसलाही भेद नाही. वेदांनाही जे कळत नाही, ते देह धरून माणूस होईल का?” वेद हे सर्वांत जुने धर्मग्रंथ. सगळ्यामागे असलेल्या त्या एकमेव सत्याचे, ब्रह्माचे, वर्णन तेही फक्त ‘नेति नेति’, म्हणजे ‘हे नव्हे, हे नव्हे’, असेच करू शकतात.
रामांनी रचून ठेवलेले
होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तरक बढ़ावइ साखा॥ अस कहि जपन लगे हरि-नामा। गई सती जहँ प्रभु सुखधामा॥
सती रामांची परीक्षा घ्यायला निघतात. शिव एका वडाच्या झाडाखाली त्यांची वाट पाहत बसतात. यातून काही चांगले होणार नाही, हे त्यांना दिसते. ते मनात म्हणतात: “रामांनी जे रचून ठेवले आहे, तेच होईल. तर्क करून उगाच फाटे कोण फोडत बसेल?” असे म्हणून ते हरिनामाचा जप करू लागतात, आणि आनंदाचे धाम असलेले प्रभू जिथे आहेत, तिथे सती जातात. जे वाट्याला येईल ते स्वीकारताना लोक आजही पहिला अर्धा चरण म्हणतात.
वाटेवर सीतेचे रूप
पुनि पुनि हृदय बिचार करि, धरि सीता कर रूप। आगे होइ चलि पंथ तेहि, जेहि आवत नर-भूप॥
“मनात पुन्हा पुन्हा विचार करून सती सीतेचे रूप घेतात. राजपुत्र ज्या वाटेने येत आहेत, त्याच वाटेवर त्या पुढे जाऊन चालू लागतात.” राम वनात सीतेचा शोध घेत आहेत. म्हणून त्यांच्या वाटेवर भेटणारी सीता हीच परीक्षा आहे. पुढच्या ओळींत राम क्षणभरही फसत नाहीत. ते हात जोडतात, आपले आणि आपल्या पित्याचे नाव सांगतात, आणि शिव कुठे आहेत, असे त्यांना विचारतात.
शिवांची मनातली प्रतिज्ञा
तब संकर प्रभु-पद सिर नावा। सुमिरत राम हृदय अस आवा॥ एहि तन सतिहि भेँट मोहि नाहीँ। सिव संकल्प कीन्ह मन माहीं॥
“मग शंकरांनी आपल्या प्रभूंच्या चरणी मस्तक नमवले. रामांचे स्मरण करताच त्यांच्या मनात विचार आला: ‘या देहात सतीची आणि माझी भेट होणार नाही.’ असा संकल्प शिवांनी मनातल्या मनात केला.” सती पुन्हा पुन्हा विचारतात, तरी शिव त्यांना ही प्रतिज्ञा सांगत नाहीत. दीर्घ ध्यानातून जागे झाल्यावर ते सतींना आपल्या शेजारी नव्हे, तर समोर आसन देतात.
सत्तेचा मद
बड़ अधिकार दच्छ जब पावा। अति अभिमान हृदय तब आवा॥ नहिँ कोउ अस जनमा जग माहीँ। प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं॥
सतींचे पिता दक्ष यांना नुकतेच प्रजापतींचे प्रमुखपद मिळाले आहे. “दक्षांना मोठा अधिकार मिळाला, तेव्हा त्यांच्या मनात मोठा अहंकार शिरला. सत्ता मिळाल्यावर ज्याला मद चढला नाही, असा कोणीही जगात आजवर जन्मलेला नाही.” दुसरी ओळ, “प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं”, आता म्हणच झाली आहे.
योगाग्नी
तजिहउँ तुरत देह तेहि हेतू। उर धरि चंद्रमौलि बृषकेतू॥ अस कहि जोग-अगिनि तनु जारा। भयउ सकल मख हाहाकारा॥
पित्याच्या यज्ञात सती सभेला सांगतात, माझे पिता शिवांची निंदा करतात, आणि माझा देह त्यांच्यापासूनच जन्मला आहे. “म्हणून मस्तकी चंद्र धारण करणाऱ्या आणि ध्वजावर वृषभ असणाऱ्या शिवांना हृदयात धरून मी हा देह आत्ताच त्यागते.” असे बोलून त्या योगाग्नीत आपला देह जाळतात, आणि सगळ्या यज्ञमंडपात हाहाकार उडतो. हा अग्नी बाहेरून लावलेला नसतो; ध्यानाच्या शक्तीने तो आतूनच पेटतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ४८–६४ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ४८ ते ६४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५०; ५२, चौपाई ४; दोहा ५२; ५७, चौपाई १; ६०, चौपाई ४; ६४, चौपाई ४.