रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
सज्जन राजाला मिळालेला शाप
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
रामांच्या अवताराचे आणखी एक कारण शिव सांगतात. प्रतापभानू नावाचे एक सज्जन राजे सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करत होते. ते देवांची आणि ब्राह्मणांची सेवा करत आणि आपली सगळी कर्मे परमेश्वराला अर्पण करत. एकदा विंध्याच्या वनात शिकार करताना ते एका प्रचंड रानडुकराच्या मागे लागले. पळता पळता ते डुक्कर एका गुहेत नाहीसे झाले. वाट चुकलेले राजे एका आश्रमापाशी येऊन पोहोचले. तिथला तपस्वी म्हणजे त्यांनी पूर्वी युद्धात पराभूत केलेला एक राजा होता; तो वेश बदलून तिथे राहत होता. त्याने प्रतापभानूंना ओळखले, पण प्रतापभानूंनी त्याला ओळखले नाही. पवित्र गोष्टी बोलून त्या खोट्या तपस्व्याने राजांचा विश्वास जिंकला. आपल्याला म्हातारपण आणि मरण येऊ नये, आणि शंभर कल्पे आपले एकछत्री राज्य चालावे, असा वर राजांनी मागितला. तपस्व्याने तथास्तु म्हटले; फक्त ब्राह्मणांचा रागच राजांचे नुकसान करू शकेल, असे तो म्हणाला. ब्राह्मणांना प्रसन्न करण्यासाठी राजांनी वर्षभर रोज एक लाख ब्राह्मणांना जेवू घालावे. स्वयंपाक तो स्वतः करणार होता, राजांच्या पुरोहिताचे रूप घेऊन. पण झाले भलतेच. तपस्व्याचा मित्र कालकेतू राक्षस, तोच ते रानडुक्कर झाला होता. त्याने पुरोहिताचे रूप घेतले आणि जेवणात ब्राह्मणांचे मांस मिसळले. आकाशवाणीने ब्राह्मणांना सावध केले, आणि त्यांनी राजांना शाप दिला. मग दुसरी आकाशवाणी झाली: हा शाप अविचाराने दिला गेला, राजांचा काहीही दोष नाही. तरीही शाप टळला नाही. शत्रू राजांनी त्यांच्या नगराला वेढा घातला. प्रतापभानू आणि त्यांचा भाऊ लढाईत पडले, आणि त्यांच्या कुळात कुणीही उरले नाही.
दुःख नसलेले राज्य
भूप प्रताप-भानु बल पाई। कामधेनु भइ भूमि सुहाई॥ सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरम-सील सुंदर नर नारी॥
राजा प्रतापभानूंच्या बळाचा आधार मिळाला आणि पृथ्वी कामधेनूसारखी सुंदर झाली. कामधेनू म्हणजे जे मागाल ते देणारी स्वर्गातली गाय. प्रजा सगळ्या दुःखांपासून मुक्त होती आणि सुखात राहत होती. स्त्री-पुरुष सगळेच सुंदर आणि धर्मशील होते.
नियतीची मदत
तुलसी जसि भवितव्यता, तैसी मिलइ सहाइ। आपु न आवइ ताहि पहिँ, ताहि तहाँ लेइ जाइ॥
तो खोटा तपस्वी वाट चुकलेल्या राजांना सांगतो: “रात्र अंधारी आहे, तुमचे नगर दूर आहे; सकाळपर्यंत इथेच राहा.” तुलसीदास म्हणतात: “जसे होणार असते, तशीच मदत मिळते. होणारे माणसाकडे येत नाही; ते माणसालाच आपल्यापाशी ओढून नेते.” राजांचे नगर सत्तर योजने दूर आहे. तरीही नियतीने त्यांना शत्रूच्या दारात आणून सोडले आहे.
मोराचा सुंदर वेश
तुलसी देखि सुबेखु, भूलहिँ मूढ़ न चतुर नर। सुंदर केकिहि पेखु, बचन सुधा-सम असन-अहि॥
तुलसीदास म्हणतात: “सुंदर वेश पाहून मूर्खच नव्हे, तर शहाणी माणसेही फसतात. सुंदर मोराकडे पाहा: त्याची वाणी अमृतासारखी गोड असते, पण तो साप खातो.” तपस्व्याचा पवित्र वेश आणि गोड बोलणे यांच्याआड त्याचा द्वेष लपलेला आहे. मोराचे सौंदर्यही तो काय खातो, हे असेच लपवते.
जेवणात ब्राह्मणांचे मांस
बिबिध मृगन्ह कर आमिष राँधा। तेहि महँ बिप्र मास खल साँधा॥ भोजन कहँ सब बिप्र बोलाये। पद पखारि आसन बैठाये॥
राजांच्या पुरोहिताचे रूप घेतलेला कालकेतू राक्षस ब्राह्मणांसाठी स्वयंपाक करतो. त्याने अनेक प्रकारच्या वन्य पशूंचे मांस शिजवले, आणि त्या दुष्टाने त्यात ब्राह्मणांचे मांस मिसळले. मग सगळ्या ब्राह्मणांना जेवायला बोलावले. त्यांचे पाय धुऊन त्यांना आसनांवर बसवले. जेवणात काय आहे, याची राजांना स्वतःला काहीही कल्पना नाही.
विचार न करता दिलेला शाप
बोले बिप्र सकोप तब, नहिँ कछु कीन्ह बिचार। जाइ निसाचर होहु नृप, मूढ़ सहित परिवार॥
राजे वाढायला सुरुवात करतात, तेवढ्यात आकाशवाणी ब्राह्मणांना सावध करते: या अन्नात ब्राह्मणांचे मांस आहे. ब्राह्मण आसनांवरून उठतात. मग ब्राह्मण रागाने, क्षणभरही विचार न करता, बोलले: “राजा, मूर्खा, जा, तू आपल्या सगळ्या कुटुंबासह राक्षस हो.” मग दुसरी आकाशवाणी होते: राजांचा काहीही दोष नाही. तरीही ब्राह्मणाचा शाप टळत नाही, असे ब्राह्मण म्हणतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १५३–१७५ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १५३ ते १७५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १५५, चौपाई १; दोहा १५९; सोरठा १६१; १७३, चौपाई २; दोहा १७३.