रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
रामनामाचा दिवा
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
तुलसीदास म्हणतात, माझ्या कवितेत काव्याचा एकही गुण नाही. तरी तिच्यात एक ठेवा आहे, आणि तो सगळ्यांना ठाऊक आहे: रामांचे नाव. म्हणून ते पुन्हा वंदन करतात: आधीच्या कवींना, शिव आणि त्यांच्या पत्नीला, रामांच्या अयोध्या नगरीला, रामांवर प्रेम करणाऱ्या सगळ्यांना, आणि शेवटी सीता-रामांना. मग ते नामाचा महिमा गातात. नाम निराकार ब्रह्मापेक्षाही मोठे आहे, ते म्हणतात, आणि देह धरून आलेल्या रामांपेक्षाही. रामांनी स्वतः एका तपस्व्याच्या पत्नीचा उद्धार केला; नामाने तर असंख्य दुष्टांना सुधारले आहे. ही कथा आपल्यापर्यंत कशी आली, तेही ते सांगतात. शिवांनी ती रचली आणि आपल्या पत्नीला सांगितली. कावळ्याच्या रूपात राहणाऱ्या एका थोर भक्ताला ती मिळाली, आणि त्याच्याकडून ती एकेका ऋषीकडे पुढे गेली. तुलसीदासांनी ती लहानपणी आपल्या गुरूंकडून ऐकली, पण तेव्हा त्यांना फारसे काही कळले नाही. माझे सांगणे इतरांपेक्षा वेगळे वाटले, तर कुणी नवल करू नये, अशी ते विनंती करतात. रामांच्या कथांना अंत नाही. मग रामजन्माच्या दिवशी, अयोध्येत, ते कथेला आरंभ करतात.
कवितेतला एकमेव ठेवा
एहि महँ रघुपति नाम उदारा। अति पावन पुरान-स्रुति-सारा॥ मंगल-भवन अमंगल-हारी। उमा सहित जेहि जपत पुरारी॥
तो ठेवा कोणता, ते कवी सांगतात: “या काव्यात रघुकुळाचे स्वामी रघुपती यांचे उदार नाव आहे. ते अतिशय पवित्र आहे, पुराणांचे आणि वेदांचे सार आहे. ते मंगलाचे घर आहे, अमंगल दूर करणारे आहे. आपल्या पत्नी उमा यांच्यासह शिव त्याचा जप करतात.” “मंगल भवन अमंगल हारी”, म्हणजे मंगलाचे घर आणि अमंगलाचा नाश करणारे, हा चरण आजही रामांच्या पूजेत गायला जातो.
शब्द आणि अर्थ
गिरा-अरथ जल-बीचि सम, कहियत भिन्न न भिन्न। बंदउँ सीता-राम-पद, जिन्हहि परम प्रिय खिन्न॥
“शब्द आणि त्याचा अर्थ, पाणी आणि त्यावरची लाट, तसे सीता आणि राम आहेत. त्यांना दोन म्हणतात, पण ते वेगळे नाहीत. दुःखी जीव ज्यांना अतिशय प्रिय आहेत, त्या सीता-रामांच्या चरणांना मी वंदन करतो.” पाण्याविना लाट नाही, अर्थाविना शब्द नाही. नावे दोन असली, तरी सीता आणि राम एकच आहेत.
उंबरठ्यावरचा दिवा
राम-नाम मनि-दीप धरु, जीह देहरी-द्वार। तुलसी भीतर बाहरहुँ, जौं चाहसि उँजियार॥
कवी स्वतःलाच सांगतात: “तुलसी, आत आणि बाहेर दोन्हीकडे उजेड हवा असेल, तर तोंडाच्या दाराच्या उंबरठ्यावर, म्हणजे जिभेवर, रामनामाचा रत्नदीप ठेव.” उंबरठ्यावर ठेवलेला दिवा एकाच वेळी आतली खोली आणि बाहेरचे अंगण उजळतो. तसेच जिभेवरचे नाम मन आणि जग दोन्ही उजळते. इथला दिवा रत्नाचा आहे; तो स्वतःच्या तेजाने चमकतो आणि कधीही विझत नाही.
एकमेव आधार
नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू॥ कालनेमि कलि कपट निधानू। नाम सुमति समरथ हनुमानू॥
नामाची स्तुती करताना कवी आपल्या युगाविषयी बोलतात: “कलियुगात कर्मकांडाचा, भक्तीचा किंवा ज्ञानाचा आधार उरलेला नाही; रामनाम हाच एकमेव आधार आहे. कलियुग म्हणजे कपटाचे भांडार असलेला कालनेमी, आणि नाम म्हणजे बुद्धिमान, बलवान हनुमान.” कलियुग म्हणजे आपले आजचे युग, चार युगांपैकी सर्वांत अंधारलेले. पुढे एका प्रसंगात कालनेमी हा राक्षस साधूचा वेश घेऊन हनुमानांना फसवू पाहतो, आणि हनुमान त्याला ठार करतात.
असा स्वामी, असा सेवक
हौँहुँ कहावत सब कहत, राम सहत उपहास। साहिब सीतानाथ से, सेवक तुलसीदास॥
“मीही त्यांचा सेवक म्हणवतो, आणि सगळे तसे म्हणतातही. राम ही थट्टा सहन करतात. कुठे सीतानाथांसारखे स्वामी, आणि कुठे तुलसीदासासारखा सेवक!” या दोघांमधले अंतर हीच गंमत आहे; कवी स्वतःवरच हसतात. याच्या आधी त्यांनी सांगितले आहे, कृपाळू राम मूर्ख सेवकाच्याही प्रेमाचा मान राखतात. एकदा त्यांनी दगड पाण्यावर तरंगवले, आणि वानरांना व अस्वलांना आपले मंत्री केले.
कथेचा आरंभदिन
सादर सिवहि नाइ अब माथा। बरनउँ बिसद राम गुन गाथा॥ संबत सोरह सै इकतीसा। करउँ कथा हरि पद धरि सीसा॥
“आता आदराने शिवांना मस्तक नमवून मी रामांच्या गुणांची निर्मळ कथा सांगतो. संवत सोळाशे एकतीसमध्ये, हरीच्या चरणांवर मस्तक ठेवून, मी कथेला आरंभ करतो.” संवत १६३१ म्हणजे इसवी सन १५७४-७५. हरी हे भगवंतांचे एक नाव; इथे ते रामांसाठी आले आहे. पुढच्या ओळी दिवसही सांगतात: चैत्र महिन्यातली नवमी, मंगळवार, स्थळ अयोध्या; रामजन्माचा दिवस.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे १०–३४ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे १० ते ३४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १०, चौपाई १; दोहा १८; दोहा २१; २७, चौपाई ४; दोहा २८; ३४, चौपाई २.