रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
भरद्वाजांची शंका
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
कवी सांगतात, ही रामकथा शिवांनी रचली आणि आपल्या मनात, आपल्या ‘मानसा’त, जपून ठेवली. योग्य वेळ आल्यावर त्यांनी ती आपल्या पत्नीला सांगितली. म्हणून त्यांनी तिला रामचरितमानस असे नाव दिले: रामांच्या चरित्राचे सरोवर. कवीला हे काव्य एक पवित्र सरोवर वाटते. कथा सांगणाऱ्यांच्या आणि ऐकणाऱ्यांच्या चार जोड्या म्हणजे त्याच्या काठावरचे चार घाट. त्याची सात कांडे म्हणजे पाण्यात उतरणाऱ्या सात पायऱ्या. तिथे पोहोचवणारा मार्ग एकच: सज्जनांची संगत. आता दोन थोर मुनी कसे भेटले, ते मी सांगतो, असे कवी म्हणतात. दरवर्षी माघ महिन्यात, थंडीच्या दिवसांत, सारे जग प्रयागला स्नानाला येते. तिथे तीन नद्या मिळतात. भरद्वाज मुनी तिथेच राहतात. एका वर्षी स्नान आटोपल्यावर ते ज्ञानी याज्ञवल्क्य मुनींना थांबवून घेतात, आणि संकोचाने आपली शंका विचारतात. शिव तर अखंड रामनामाचा जप करतात. पण जगाला ठाऊक असलेले राम तर एक राजपुत्र आहेत; पत्नी हरवल्यावर ते रडले होते. शिवांचे राम म्हणजे हेच राजपुत्र आहेत, किंवा कुणी दुसरे? याज्ञवल्क्य हसतात. शिवांच्या पत्नीलाही एकदा नेमकी हीच शंका आली होती, ते सांगतात. तेव्हा शिवांनी सारी कथा सांगून त्यांचे समाधान केले. तीच कथा आता याज्ञवल्क्य सांगणार आहेत.
मानस हे नाव का?
रचि महेस निज मानस राखा। पाइ सुसमउ सिवा सन भाखा॥ तातें रामचरितमानस बर। धरेउ नाम हिय हेरि हरषि हर॥
“महेशांनी ही कथा रचली आणि आपल्या मानसात, म्हणजे मनात, ठेवली. चांगली वेळ आल्यावर त्यांनी ती आपल्या पत्नीला सांगितली. म्हणून शिवांनी हृदयात डोकावून, आनंदाने तिला ‘रामचरितमानस’ हे सुंदर नाव दिले.” मानस म्हणजे मन, आणि मानसरोवरही, हिमालयातले पवित्र सरोवर. या नावात दोन्ही अर्थ सामावले आहेत.
पाण्याकडे नेणारे चार घाट
सुठि सुंदर संबाद बर, बिरचे बुद्धि बिचारि। तेइ एहि पावन सुभग सर, घाट मनोहर चारि॥
“अतिशय सुंदर आणि श्रेष्ठ संवाद बुद्धीने विचारपूर्वक रचले आहेत. तेच या पवित्र, सुंदर सरोवराचे चार मनोहर घाट आहेत.” या चार जोड्या अशा: शिव आणि त्यांची पत्नी; कावळ्याच्या रूपात राहणारा एक भक्त आणि दिव्य पक्षी गरुड; याज्ञवल्क्य आणि भरद्वाज; आणि कवी व त्यांचे वाचक. प्रत्येक घाट एकाच पाण्यात उतरतो.
प्रयागचे माघस्नान
माघ मकर-गत-रबि जब होई। तीरथपतिहि आव सब कोई॥ देवदनुज-किन्नर-नर-स्रेनी। सादर मज्जहिँ सकल त्रिबेनी॥
“माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत गेला की, सगळे जण तीर्थराज प्रयागला येतात. देव, दानव, किन्नर आणि माणसे यांचे थवेच्या थवे आदराने त्रिवेणीत स्नान करतात.” त्रिवेणी म्हणजे तीन धारांची वेणी: गंगा, यमुना आणि अदृश्य सरस्वती यांचा संगम. भरद्वाजांचा आश्रम जवळच आहे, आणि स्नानानंतर मुनी तिथे जमतात.
कोणते राम?
एक राम अवधेस-कुमारा। तिन्ह कर चरित बिदित संसारा॥ नारि बिरह दुख लहेउ अपारा। भयउ रोष रन रावन मारा॥ प्रभु सोइ राम कि अपर कोउ, जाहि जपत त्रिपुरारि। सत्यधाम सर्वज्ञ तुम्ह, कहहु बिबेक बिचारि॥
भरद्वाज याज्ञवल्क्यांना आपली शंका सांगतात: “अयोध्येच्या राजाचे पुत्र असे एक राम आहेत. त्यांचे चरित्र सगळ्या जगाला ठाऊक आहे. पत्नीचा विरह झाल्यावर त्यांनी अपार दुःख भोगले, आणि रागाच्या भरात युद्धात रावणाला मारले. प्रभू, शिव ज्यांचा जप करतात, ते हेच राम आहेत, किंवा कुणी दुसरे? तुम्ही सत्याचे धाम आहात, सर्वज्ञ आहात; विचार करून मला सांगा.” दुःखाने रडणारा माणूस देव कसा असेल? पुढचे सारे काव्य या प्रश्नाचे उत्तर देते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ३५–४७ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ३५ ते ४७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३५, चौपाई ६; दोहा ३६; ४४, चौपाई २; ४६, चौपाई ४; दोहा ४६.