रामचरितमानस · बालकांड: शिव, सती आणि रामावताराचे कारण
शिव-पार्वती विवाह
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
पर्वतराजाच्या कन्या पार्वती यांनी तप करून शिवांना जिंकले आहे. शिवांनी तर कामदेवालाच जाळून टाकले, अशी थट्टा सप्तर्षी करतात. पार्वती हसून एवढेच म्हणतात: आगीजवळ गेलेले हिम नष्ट होणारच; शिवांजवळ गेलेल्या कामाचेही तेच झाले. विवाहाचा दिवस ठरतो. शिव जसे आहेत तसेच येतात: डोक्यावर जटा, अंगावर भस्म, दागिने म्हणून साप, आणि वाहन बैल. त्यांच्या मागे नाना रूपांची भुते-पिशाचे नाचत येतात. मुले घाबरून घरी पळतात. पार्वतींच्या आई मेना नवरदेवाला पाहतात आणि रडू लागतात. अशा माणसाला मी माझी मुलगी देणार नाही, असे त्या म्हणतात. तेव्हा देवर्षी नारद घरच्यांना सांगतात, पार्वती कोण आहेत. त्या जगन्माता आहेत. मागच्या जन्मी त्या शिवांच्याच पत्नी होत्या, आणि तो देह त्यांनी अग्नीत त्यागला. त्या कायमच्या शिवांच्याच आहेत. दुःखाचे रूपांतर आनंदात होते. वडील पार्वतींचा हात शिवांच्या हातात देतात, आणि देव आनंदित होतात. निरोपाच्या वेळी मेना पार्वतींना मांडीवर घेतात. शिवांच्या चरणांची नेहमी पूजा कर, असे त्या शिकवतात. स्त्रीला पतीवाचून दुसरा देव नाही, असे त्या म्हणतात. मग साऱ्या स्त्रीजातीसाठी त्या शोक करतात. पार्वती शिवांबरोबर निघतात, आणि पुन्हा पुन्हा मागे वळून आईकडे पाहतात.
जसा नवरा तसे वऱ्हाड
जस दूलह तस बनी बराता। कौतुक बिबिध होहिँ मग जाता॥ इहाँ हिमाचल रचेउ बिताना। अति बिचित्र नहिँ जाइ बखाना॥
शिवांचे गण नाना रूपांत जमले आहेत. कुणाला तोंडच नाही, कुणाला अनेक तोंडे. भुते-पिशाचे नाचत-गात चालली आहेत. “जसा नवरदेव, तसे वऱ्हाड. वाटेने जाताना नाना प्रकारचे चमत्कार घडतात. इकडे पर्वतराज हिमवानांनी अतिशय अद्भुत विवाहमंडप उभारला आहे. त्याचे वर्णनच करता येत नाही.” आपल्या म्होरक्याला शोभेल अशी मंडळी पाहिली म्हणजे लोक आजही हसून पहिला अर्धा चरण म्हणतात.
मेनांचा आक्रोश
कस कीन्ह बर बौराह बिधि जेहि, तुम्हहिँ सुंदरता दई। जो फल चहिय सुरतरुहि सो, बरबस बबूरहि लागई॥ तुम्ह सहित गिरि तेँ गिरउँ पावक, जरउँ जलनिधि महँ परौँ॥ घर जाउ अपजस होउ जग, जीवत बिबाह न हौँ करौँ॥
नवरदेवाला पाहून मेना पार्वतींना मांडीवर घेतात, आणि डोळ्यांत पाणी आणून म्हणतात: “ज्या विधात्याने तुला एवढे सौंदर्य दिले, त्याने तुझ्या नशिबी असा वेडा नवरा कसा लिहिला? स्वर्गातल्या कल्पवृक्षाला यायचे फळ बळेच काटेरी बाभळीला लावले जात आहे. मी तुला घेऊन पर्वतावरून उडी घेईन, आगीत जळेन, नाहीतर समुद्रात बुडेन. घर उद्ध्वस्त होवो, जगात बदनामी होवो; मी जिवंत असेपर्यंत हा विवाह होऊ देणार नाही.”
शिवांनी धरलेला हात
पानि-ग्रहन जब कीन्ह महेसा। हिय हरषे तब सकल सुरेसा॥ बेद मंत्र मुनिबर उच्चरहीँ। जय जय जय संकर सुर करहीँ॥
नारदांच्या शब्दांनी घरच्यांचे दुःख आनंदात बदलले आहे. पार्वती जगन्माता आहेत, हे जाणून वडील त्यांचा हात शिवांच्या हातात देतात. “महेशांनी पाणिग्रहण केले, तेव्हा सगळ्या देवश्रेष्ठांना मनोमन आनंद झाला. श्रेष्ठ मुनींनी वेदमंत्रांचा घोष केला, आणि देव ‘जय जय जय शंकर’ असा जयजयकार करू लागले.” नगारे वाजतात, आकाशातून फुलांचा वर्षाव होतो, आणि सारे जग आनंदाने भरून जाते.
स्वप्नातसुद्धा सुख नाही
कत बिधि सृजी नारि जग माहीँ। पराधीन सपनेहुँ सुख नाहीं॥ भइ अति प्रेम बिकल महँतारी। धीरज कीन्ह कुसमय बिचारी॥
पार्वतींच्या आई मेना मुलीला पतीच्या घरी पाठवत आहेत. शिवांच्या चरणांची पूजा कर, असे त्यांनी नुकतेच पार्वतींना सांगितले आहे. मग रडत रडत त्या म्हणतात: “विधात्याने जगात स्त्रीला निर्माणच कशाला केले? पराधीन जिवाला स्वप्नातसुद्धा सुख नसते.” प्रेमाने आई अगदी व्याकूळ होतात. मग ही वेळ रडण्याची नव्हे, हे ओळखून त्या स्वतःला सावरतात. “पराधीन सपनेहुँ सुख नाहीं” हा दुसरा अर्धा चरण लोक अनेकदा एकटाच उद्धृत करतात.
शिवचरणांवरचे प्रेम
सिव-पद-कमल जिन्हहिँ रति नाहीं। रामहिँ ते सपनेहुँ न सुहाहीँ॥ बिनु छल विस्वनाथ-पद नेहू। रामभगत कर लच्छन एहू॥
शिवांची ही कथा याज्ञवल्क्य मुनींनी आपले श्रोते भरद्वाज मुनी यांना सांगितली आहे. भरद्वाजांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहत आहेत. याज्ञवल्क्य म्हणतात: “ज्यांना शिवांच्या चरणकमलांविषयी प्रेम नाही, ते रामांना स्वप्नातसुद्धा आवडत नाहीत. जगाचे स्वामी विश्वनाथ यांच्या चरणांवर निष्कपट प्रेम, हीच रामभक्ताची खूण.” हे काव्य रामांना साक्षात परमेश्वर मानते. आणि रामांना शिवांइतके प्रिय कुणीच नाही, असे याज्ञवल्क्य पुढे सांगतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ९०–१०४ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ९० ते १०४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९४, चौपाई १; ९६, छंद १; १०१, चौपाई २; १०२, चौपाई ३; १०४, चौपाई ३.