रामचरितमानस · लंकाकांड
प्रत्येक वानरासाठी एक रावण
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रामांच्या बाजूने लढणारे बिभीषण आपल्या भावाशी, राक्षसराज रावणाशी, झुंजून थकले आहेत. तेवढ्यात हनुमान एक डोंगर घेऊन धावत येतात, आणि रावणाचा रथ, घोडे आणि सारथी यांचा चुराडा करतात. रावण हनुमानांची शेपटी पकडतो, आणि त्यांना घेऊन आकाशात उडतो. काजळाचा डोंगर आणि मेरू पर्वत लढावेत, तसे ते दोघे तिथे लढतात. शेवटी हनुमान रामांचे स्मरण करतात, आणि रावणाला खाली पाडतात. देव दोघांचीही वाहवा करतात. मग रावण अदृश्य होतो, आणि अनेक रूपे घेऊन परत येतो: जितकी अस्वले आणि वानर, तितके रावण. वानर पळू लागतात; देवसुद्धा डोंगरांच्या गुहांकडे धाव घेतात. राम हसतात, आणि एकाच बाणाने ते सगळे रावण संपवतात. एकच रावण उरतो, आणि देव प्रभूंवर फुलांचा वर्षाव करतात. राम रावणाची मस्तके आणि हात तोडतात, आणि ते पुन्हा उगवतात. वानर त्याच्या अंगावर चढतात, आणि नखांनी त्याला ओरबाडतात. रावणाच्या बाणांनी हनुमान आणि इतर वानर बेशुद्ध पडतात. संध्याकाळ होते, आणि रावणाला आनंद होतो. मग अस्वलांचे राजे जांबवान त्याच्या छातीवर लाथ मारतात, आणि तो रथातून खाली पडतो. त्याचा सारथी त्याला घेऊन जातो. वानर शुद्धीवर येतात, आणि रामांकडे परत येतात. घाबरलेले राक्षस आपल्या पडलेल्या राजाभोवती गोळा होतात.
अनेक रूपे
अंतर्धान भयउ छन एका। पुनि प्रगटे खल रूप अनेका॥ रघुपति कटक भालु कपि जेते। जहँ तहँ प्रगट दसानन तेते॥
रामांच्या हाकेवर वानर पुन्हा चाल करतात. त्यांचे बळ पाहून रावण माया रचतो. तो क्षणभर अदृश्य होतो. मग तो दुष्ट पुन्हा अनेक रूपांत प्रकट होतो. रामांच्या सेनेत जितकी अस्वले आणि वानर आहेत, तितके रावण इकडे-तिकडे, सगळीकडे दिसू लागतात. वानरांना ती रूपे खरी वाटतात. ते सैरावैरा पळू लागतात, आणि रामांना व त्यांचे भाऊ लक्ष्मण यांना वाचवण्यासाठी हाका मारतात.
एकच बाण
सुर बानर देखे बिकल, हँसे कोसलाधीस। सजि सारंग एक सर, हते सकल दससीस॥
देवही पळाले आहेत. एका रावणानेच आम्हा सगळ्यांना जिंकले होते, आणि आता तर अनेक रावण आहेत, असे ते म्हणतात. देव आणि वानर व्याकूळ झालेले पाहून कोसलाधीश राम हसतात. ते आपल्या शार्ङ्ग धनुष्याला एकच बाण जोडतात, आणि त्या एका बाणाने सगळ्या दशमुख रावणांचा वध करतात. प्रभूंचा महिमा थोडाफार जाणणारे मात्र निर्भय राहिले: ब्रह्मदेव, शिव आणि ज्ञानी मुनी.
तीर्थातल्या पापासारखी
तब रघुपति रावन के, सीस भुजा सर चाप। काटे बहुत बढ़े पुनि, जिमि तीरथ कर पाप॥
एकच रावण उरला आहे. वानरांचा युवराज अंगद त्याला जमिनीवर आपटतो, आणि लाथ मारतो. रावण गर्जना करत उठतो, आणि दहा धनुष्यांतून बाण सोडून वीरांना जखमी करतो. तेव्हा रघुपती राम त्याची मस्तके, हात, बाण आणि धनुष्य तोडतात. पण ते पुन्हा उगवतात, आणि आधीपेक्षाही जास्त वाढतात. तीर्थक्षेत्री केलेली पापे अशीच वाढतात. पाप धुऊन जावे म्हणून यात्रेकरू तीर्थाला जातात. या ओळीनुसार तिथेच केलेली पापे मात्र वाढतच जातात.
कमळवनातले दोन भुंगे
एक नखन्ह रिपु-बपुष-बिदारी। भागि चलहिँ एक लातन्ह मारी॥ तब नल नील सिरन्ह चढ़ि गयऊ। नखन्हि लिलार बिदारत भयऊ॥ रुधिर बिलोकि सकोप सुरारी। तिन्हहिं धरन कहँ भुजा पसारी॥ गहे न जाहिँ करन्हि पर फिरहीं। जनु जुग मधुप कमल बन चरहीं॥
काही वानर नखांनी रावणाचे अंग फाडतात; काही लाथ मारून पळतात. मग नल आणि नील हे दोन वानरबंधू त्याच्या मस्तकांवर चढतात, आणि नखांनी त्याचे कपाळ फाडतात. रक्त पाहून तो देवांचा शत्रू संतापतो, आणि त्यांना पकडायला हात पसरतो. पण ते हाती लागत नाहीत. कमळांच्या वनात दोन भुंगे फिरावेत, तसे ते त्याच्या हातांवरून फिरत राहतात. त्याचे अनेक हात म्हणजे कमळे, आणि हे दोन चपळ वानर म्हणजे भुंगे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ९५–९८ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ९५ ते ९८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९६, चौपाई १; दोहा ९६; दोहा ९७; ९८, चौपाई ३; ९८, चौपाई ४.