रामचरितमानस · लंकाकांड
रावणाच्या दरबारात अंगद
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
वानरांचा युवराज अंगद रामांचा दूत म्हणून लंकेत जातो. प्रभूंच्या बळावर तो निर्भय आहे. नगरात त्याला राक्षसराज रावणाचा एक मुलगा खेळताना भेटतो. शब्दाने शब्द वाढतो; दोघेही तरुण, दोघेही अपार बलवान. राक्षस लाथ मारायला पाय उचलतो. अंगद तो पाय धरतो, त्याला गरगर फिरवतो, आणि जमिनीवर आपटून ठार करतो. हे पाहणारे राक्षस गुपचूप पसार होतात, आणि न विचारताच अंगदाला वाट दाखवतात. मदमस्त हत्तींमध्ये सिंह शिरावा, तसा अंगद दरबारात शिरतो. त्याला पाहताच सभासद उठून उभे राहतात, आणि रावण संतापतो. अंगद रामांच्या अटींवर तह करण्याचा प्रस्ताव मांडतो. रावण त्याला ‘स्वतःच्याच कुळाचा नाश करणारा’ म्हणून हिणवतो, आपल्या वीस भुजांची बढाई मारतो, आणि रामांच्या सेनेची हेटाळणी करतो. अंगद टोमण्याला टोमण्यानेच उत्तर देतो. आपली मस्तके कापून आपण शिवांना अर्पण केली, अशी बढाई रावण मारतो. त्यावर अंगद म्हणतो, आपले सारे शरीर कापून दाखवणारा गारुडीही काही वीर ठरत नाही. आपण हात आवरून धरला आहे, त्याचे कारण शेवटी अंगद स्पष्ट सांगतो. राम म्हणाले आहेत, कोल्ह्याला मारून सिंहाला कीर्ती मिळत नाही. “रामांचा अपमान होईल, ही भीती नसती, तर मी तुला जमिनीवर आपटले असते, आणि तुझी सेना मारली असती. तुझे नगर उद्ध्वस्त करून मी तुझ्या राण्यांसकट सीतांना घेऊन गेलो असतो.”
मी रघुवीरांचा दूत
कह दसकंठ कवन तैं बंदर। मैं रघुबीर दूत दसकंधर॥ मम जनकहि तोहि रही मिताई। तव हित कारन आयउँ भाई॥
अंगद दरबारासमोर बसला आहे. दहा तोंडांचा रावण विचारतो: “अरे वानरा, तू कोण?” अंगद उत्तर देतो: “दशकंधरा, मी रघुवीरांचा दूत आहे. माझ्या वडिलांची आणि तुझी मैत्री होती; म्हणून, भाऊ, मी तुझ्या भल्यासाठी आलो आहे.” रघुवीर म्हणजे ‘रघुकुळातले वीर’, राजा रघूंच्या कुळातले राम. अंगद हा वाली या वानरराजाचा मुलगा; वालीला रामांनी मारले होते.
दातांत गवताची काडी
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी। परिजन सहित संग निज नारी॥ सादर जनक-सुता करि आगे। एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागे॥ प्रनतपाल रघुबंस-मनि, त्राहि त्राहि अब मोहि। आरत गिरा सुनत प्रभु, अभय करहिंगे तोहि॥
रामांची क्षमा कशी मिळवावी, ते अंगद रावणाला सांगतो: “दातांत गवताची काडी धर, आणि गळ्याला कुऱ्हाड लाव. परिवाराला आणि स्वतःच्या राण्यांना सोबत घे. जनककन्या सीतांना आदराने पुढे करून, सगळे भय सोडून, असा चालत ये. आणि हाक मार, ‘शरणागतांचे रक्षण करणाऱ्या, रघुकुळाच्या रत्ना, मला वाचवा, आता वाचवा!’ तुझी ही आर्त हाक ऐकून प्रभू तुला अभय देतील.” दातांत गवताची काडी धरणे आणि स्वतःच्या गळ्याला कुऱ्हाड लावणे, ही पूर्ण शरणागतीची चिन्हे होती.
तू कोणता रावण?
एक कहत मोहि सकुच अति, रहा बालि की काँख। इन्ह महँ रावन तैं कवन, सत्य बदहि तजि माँख॥
जगात किती रावण आहेत, असे अंगद रावणाला विचारतो, आणि आपण ऐकलेल्या रावणांची यादी सांगतो: “एकाविषयी बोलायला मला फार लाज वाटते: तो वालीच्या काखेत राहिला होता. यांपैकी तू कोणता रावण? राग सोडून खरे सांग.” इतरांपैकी एक बळी राजाला जिंकायला पाताळात गेला, आणि तिथे मुलांनी त्याला पागेत बांधून ठेवले. दुसऱ्याला सहस्रबाहू या हजार हातांच्या राजाने पकडले, आणि एक नवल म्हणून घरी नेले.
राम माणूस कसे?
राम मनुज कस रे सठ बंगा। धन्वी-काम नदी पुनि गंगा॥ पसु-सुरधेनु कल्पतरु-रूखा। अन्नदान अरु रस-पीयूखा॥
रावणाने रामांना साधा माणूस म्हटले आहे. अंगद संतापून उत्तर देतो: “अरे बढाईखोर मूर्खा, राम माणूस कसे? मग कामदेव नुसता एक धनुर्धर, आणि गंगा नुसती एक नदी! कामधेनू म्हणजे एक पशू, कल्पवृक्ष म्हणजे एक झाड, अन्नदान म्हणजे एक साधे दान, आणि अमृत म्हणजे एक साधे पेय!” यांपैकी काहीच दिसते तेवढेच नाही; तसेच राम साधे माणूस नाहीत. अंगद यात पक्ष्यांचा राजा गरुड, पृथ्वी तोलणारा शेष नाग, इच्छा पुरवणारा चिंतामणी, स्वर्ग आणि रामांची अखंड भक्ती यांचीही भर घालतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे १८–३० ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे १८ ते ३०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २०, चौपाई १; २०, चौपाई ४; दोहा २०; दोहा २४; २६, चौपाई ३.