रामचरितमानस · लंकाकांड
अंगदाचा अढळ पाय
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रामांचा वानर दूत अंगद अजून राक्षसराज रावणाच्या दरबारात उभा आहे. मेलेल्याला मारण्यात काही कीर्ती नाही, असे तो म्हणतो, आणि जिवंत असूनही मेलेल्या चौदा प्रकारच्या माणसांची नावे सांगतो. रावण ओठ चावत कुत्सितपणे म्हणतो, रामांसारख्या माणसांना राक्षस रात्रंदिवस खातात. अंगद संतापतो. कवी म्हणतात, हरी किंवा हर, म्हणजे विष्णू किंवा शिव यांची निंदा ऐकणे हे गोहत्येसारखे पाप आहे. अंगद दात करकरा खातो, आणि दोन्ही हात जमिनीवर आपटतो. धरती हादरते, आणि रावणाचे मुकुट खाली पडतात. त्यांतले चार मुकुट अंगद रामांकडे फेकतो, आणि हनुमान ते आपल्या प्रभूंसाठी झेलतात. मग अंगद आपली प्रसिद्ध पैज लावतो. त्या संध्याकाळी रावणाची राणी त्याला पुन्हा विनवते, पण पहाटे भीती विसरून तो सिंहासनावर बसतो. छावणीत राम अंगदाला विचारतात, “हे चार मुकुट तुला कसे मिळाले?” अंगद उत्तर देतो, “हे मुकुट नाहीत; हे राजनीतीचे चार उपाय आहेत: साम, दाम, दंड आणि भेद. रावणाने धर्म सोडला, म्हणून त्याला सोडून ते तुमच्याकडे आले आहेत.” रामांची सेना चार भागांत विभागली जाते, आणि लंकेच्या चार भक्कम दरवाजांवर चालून जाते. वानर तटबंदीवर चढतात, आणि राक्षस पळू लागतात. “जो मागे फिरेल, त्याला मी कापून काढीन,” अशी धमकी रावण देतो. मग राक्षस नेटाने लढतात, आणि त्यांच्या लोखंडी परिघांच्या माऱ्याने वानर गोंधळून जातात.
हिंमत असेल तर पाय हलव
साँचेहु मैं लबार भुज बीहा। जौँ न उपारउँ तव दस-जीहा॥ समुझि राम प्रताप कपि कोपा। सभा माँझ पन करि पद रोपा॥ जौँ मम चरन सकसि सठ टारी। फिरहिँ राम सीता मैं हारी॥ सुनहु सुभट सब कह दससीसा। पद गहि धरनि पछारहु कीसा॥
रावणाने अंगदाला बढाईखोर म्हटले आहे; अशा बढाया तू तपस्व्यांकडून शिकलास, असे तो हिणवतो. अंगद उत्तर देतो: “वीस भुजांच्या रावणा, तुझ्या दहा जिभा मी उपटून काढल्या नाहीत, तर मी खरोखरच बढाईखोर ठरेन.” रामांच्या प्रतापाचे स्मरण करून अंगद संतापतो, आणि भर सभेत प्रतिज्ञा करून पाय रोवतो. “मूर्खा, तू माझा पाय हलवू शकलास, तर राम परत फिरतील, आणि मी सीतांना हरलो.” रावण ओरडतो: “माझ्या सगळ्या वीरांनो, ऐका: या वानराचा पाय धरा, आणि त्याला जमिनीवर आपटा.”
संताच्या मनासारखा अढळ
भूमि न छाड़त कपि-चरन, देखत रिपु-मद-भाग। कोटि विघ्न तेँ संत कर, मन जिमि नीति न त्याग॥
रावणाचा मुलगा मेघनाद याच्यासारखे कोट्यवधी योद्धे आनंदाने उठतात, त्या पायावर तुटून पडतात, हरतात, आणि मान खाली घालून पुन्हा बसतात. वानराचा पाय जमीन सोडत नाही. ते पाहून शत्रूचा गर्व पळून जातो. कोटी संकटे आली, तरी संताचे मन नीतीचा मार्ग सोडत नाही; तसा तो पाय अढळ राहतो. सगळे हिंमत हरतात, आणि अंगदाने आव्हान दिल्यावर रावण स्वतः उठून तो पाय धरतो. अंगद म्हणतो, “माझे पाय धरून तुझी सुटका होणार नाही. मूर्खा, त्यापेक्षा जाऊन रामांचे पाय धर ना!” रावण शरमेने माघारी फिरतो; दुपारच्या चंद्रासारखे त्याचे तेज हरपते.
एक रेषाही ओलांडता आली नाही
कंत समुझि मन तजहु कुमतिही। सोह न समर तुम्हहिँ रघुपतिही॥ रामानुज लघु रेख खँचाई। सोउ नहिँ नाँघेहु असि मनुसाई॥
त्या संध्याकाळी रावण खिन्न होऊन घरी येतो, आणि त्याची राणी मंदोदरी त्याला पुन्हा विनवते: “स्वामी, मनात विचार करा, आणि ही दुर्बुद्धी सोडा. रघुपतींशी युद्ध तुम्हाला शोभत नाही. रामांच्या धाकट्या भावाने एक छोटीशी रेषा ओढली होती; तीही तुम्हाला ओलांडता आली नाही. असा तुमचा पुरुषार्थ!” धाकटा भाऊ म्हणजे लक्ष्मण. मग मंदोदरी रामांच्या दूताच्या पराक्रमाची आठवण करून देते: त्याने खेळता खेळता समुद्र ओलांडला, रक्षकांना मारले, बाग उद्ध्वस्त केली, आणि नगर जाळले.
काळ काठी घेऊन मारत नाही
काल दंड गहि काहु न मारा। हरइ बुद्धि बल धरम बिचारा॥ निकट काल जेहि आवत साँई। तेहि भ्रम होइ तुम्हारिहि नाँई॥
मंदोदरी सावध करते: “काळ कोणाला काठी घेऊन मारत नाही. तो बुद्धी, बळ, धर्माचे भान आणि विवेक हिरावून घेतो. स्वामी, ज्याचा काळ जवळ येतो, तो तुमच्यासारखाच भ्रमात पडतो.” त्याचे दोन मुलगे मारले गेले आहेत, आणि नगर जळाले आहे, याची ती आठवण करून देते. करुणेचा सागर असलेल्या रामांचे भजन करा, आणि निर्मळ कीर्ती मिळवा, असे ती सांगते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ३१–४२ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ३१ ते ४२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३४, चौपाई ४; ३४, चौपाई ५; दोहा ३४ (दुसरा); ३६, चौपाई १; ३७, चौपाई ४.