रामचरितमानस · लंकाकांड
स्वर्गातून आलेले स्तवन
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
राक्षसांचा राजा मेला आहे, आणि सीता पुन्हा रामांच्या शेजारी उभ्या आहेत. देवांचा राजा इंद्र याचा सारथी निरोप घेतो. देव हात जोडून येतात, आणि सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव स्तुतीचे स्तोत्र गातात. मग रामांचे वडील स्वर्गातून खाली येतात. मुलगा वनवासाला गेला, तेव्हा याच वृद्ध राजांनी दुःखाने प्राण सोडले होते. आपल्या मुलांना पाहून त्यांच्या डोळ्यांत पाणी येते, आणि ते मुलांना आशीर्वाद देतात. राम त्यांना दृढ ज्ञान देतात. पण वडील जन्ममरणातून मुक्ती घेत नाहीत. त्यांचे मन भक्तीवर जडले आहे, ज्या भक्तीत भक्त आपल्या प्रभूपासून वेगळा राहतो. ते आनंदाने स्वर्गात परत जातात. इंद्रही स्तुती गातो, आणि मी काय सेवा करू, असे विचारतो. राम उत्तर देतात: “माझे वानर आणि अस्वले रणभूमीवर मरून पडली आहेत. त्या सगळ्यांना पुन्हा जिवंत कर.” इंद्र दोन्ही सेनांवर अमृताचा वर्षाव करतो. वानर आणि अस्वले आनंदाने उठतात, आणि रामांकडे येतात. राक्षस मात्र उठत नाहीत. त्यांच्या मनांनी रामांचे रूप घेतले होते, आणि ते जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त झाले होते. सगळ्यात शेवटी महादेव शिव डोळ्यांत पाणी आणून प्रार्थना करायला येतात. अयोध्येत रामांचा राज्याभिषेक होईल, तेव्हा तो पाहायला मी येईन, असे ते म्हणतात.
स्वार्थी देव, परमार्थी बोल
तब रघुपति अनुसासन पाई। मातलि चलेउ चरन सिर नाई॥ आये देव सदा स्वारथी। बचन कहहिं जनु परमारथी॥
मग रघुपतींची आज्ञा घेऊन इंद्राचा सारथी मातली त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवतो, आणि निघून जातो. सदा स्वार्थी असलेले देव येतात, आणि जणू परमार्थाचे साधक असावेत, असे बोलू लागतात. कवी इथे यमक जुळणारे दोन शब्द शेजारी ठेवतात: देव नेहमीच स्वार्थी, पण बोलणे परमार्थी माणसाचे. युद्धासाठी मातलीनेच स्वर्गातून रामांसाठी रथ आणला होता.
ब्रह्मदेवाचे स्तोत्र
जय राम सदा सुख-धाम हरे। रघुनायक सायक-चाप-धरे॥ भव बारन-दारन सिंह प्रभो। गुन-सागर नागर नाथ बिभो॥
सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव स्तोत्र सुरू करतात: “सदा सुखाचे धाम असलेल्या, बाण आणि धनुष्य धारण करणाऱ्या रघुनायक हरी रामा, तुमचा जय असो! प्रभो, भवरूपी हत्तीला फाडणारे सिंह तुम्ही आहात. तुम्ही गुणांचे सागर आहात, ज्ञानी आहात, आमचे स्वामी आहात, सर्वत्र व्यापून राहिलेले आहात!” स्तोत्राच्या अकरा कडव्यांपैकी हे पहिले कडवे आहे. हरी हे विष्णूंचे नाव; इथे ते राजा रघूंच्या कुळातल्या रामांसाठी आले आहे. हत्ती म्हणजे जन्ममरणाचा न संपणारा फेरा.
वडिलांचे अश्रू
तेहि अवसर दसरथ तहँ आये। तनय बिलोकि नयन जल छाये॥ अनुज सहित प्रभु बंदन कीन्हा। आसिरबाद पिता तब दीन्हा॥
त्याच वेळी रामांचे वडील दशरथ तिथे येतात. मुलांना पाहताच त्यांचे डोळे पाण्याने भरून येतात. धाकट्या भावासह प्रभू त्यांना वंदन करतात, आणि मग वडील आशीर्वाद देतात. राम वनात गेले, तेव्हा दशरथांनी दुःखाने प्राण सोडले होते. आता विजयानंतर मुलांना भेटायला ते देवलोकातून आले आहेत.
मुक्तीपेक्षा भक्ती
रघुपति प्रथम प्रेम अनुमाना। चितइ पितहि दीन्हेहु दृढ़ ज्ञाना॥ ताते उमा मोच्छ नहिं पायो। दसरथ भेद-भगति मन लायो॥ सगुनोपासक मोच्छ न लेहीं। तिन्ह कहँ राम भगति निज देहीं॥ बार बार करि प्रभुहि प्रनामा। दसरथ हरषि गये सुरधामा॥
रघुपतींना वडिलांचे पूर्वीचे प्रेम आठवते. ते वडिलांकडे पाहतात, आणि त्यांना दृढ ज्ञान देतात. शिव पत्नी उमेला सांगतात: म्हणूनच दशरथांना मोक्ष मिळाला नाही; त्यांनी भेदभक्तीत मन लावले होते. त्या भक्तीत भक्त आपल्या प्रभूपासून वेगळा राहतो. सगुण रूपाची उपासना करणारे मोक्ष घेत नाहीत; राम त्यांना आपली भक्ती देतात. प्रभूंना पुन्हा पुन्हा नमस्कार करून दशरथ आनंदाने देवलोकी परत जातात. मोक्ष म्हणजे परमेश्वरात विलीन होणे, आणि पुनर्जन्म संपणे.
इतरांचे निर्गुण, माझे राम
कोउ ब्रह्म निर्गुन ध्याव। अब्यक्त जेहि श्रुति गाव॥ मोहि भाव कोसलभूप। श्रीराम सगुन सरूप॥
देवांचा राजा इंद्र आपले स्तोत्र गातो: “काही जण निर्गुण, अव्यक्त ब्रह्माचे ध्यान करतात; वेद त्याचे गान करतात. पण मला प्रिय आहेत ते कोसलाचे राजे श्रीराम, सगुण रूपातले परमेश्वर.” ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य; त्याचा विचार कोणत्याही रूपाशिवायही करता येतो. कोसल हे रामांचे राज्य, आणि अयोध्या ही त्याची नगरी.
शिवांची प्रार्थना
मामभिरक्षय रघुकुल-नायक। धृत वर चाप रुचिर कर सायक॥ मोह-महा-घन-पटल प्रभंजन। संसय-बिपिन-अनल सुर-रंजन॥
शिव येऊन प्रार्थना करतात: “उत्तम धनुष्य धारण करणाऱ्या, सुंदर हातात बाण घेतलेल्या रघुकुलनायका, माझे रक्षण करा! महामोहाच्या दाट ढगांचा पडदा उधळून लावणारा वादळी वारा तुम्ही आहात. संशयाच्या वनाला जाळणारा अग्नी तुम्ही आहात, देवांना आनंद देणारे तुम्ही आहात!” इथे मोह म्हणजे ढगांचा दाट थर, आणि संशय म्हणजे वन, अशी कल्पना आहे. मोहाच्या ढगांसाठी राम वारा आहेत, आणि संशयाच्या वनासाठी अग्नी.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ११०–११५ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ११० ते ११५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ११०, चौपाई १; १११, छंद १; ११२, चौपाई १; ११२, चौपाई ३; ११२, चौपाई ४; ११३, छंद ७; ११५, छंद १.