रामचरितमानस · लंकाकांड
कालनेमी आणि मगरी
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेच्या रणभूमीवर एका राक्षसाचा भाला, शक्ती, लागून रामांचे भाऊ लक्ष्मण बेशुद्ध पडले आहेत. संध्याकाळ होते आणि दोन्ही सेना मागे फिरतात. सर्वव्यापी प्रभू राम विचारतात, “लक्ष्मण कुठे आहे?” हनुमान लक्ष्मणांना उचलून घेऊन येतात. भावाची ती अवस्था पाहून राम फार दुःखी होतात. अस्वलांचे राजे जांबवान सांगतात, लंकेत सुषेण नावाचा एक वैद्य राहतो. हनुमान लहान रूप घेऊन जातात, आणि त्याला घरासकट तत्काळ घेऊन येतात. सुषेण पर्वताचे आणि औषधी वनस्पतीचे नाव सांगतो. रामांचे चरण हृदयात ठेवून हनुमान निघतात. एक हेर ही बातमी राक्षसराज रावणाला देतो. रावण कालनेमी राक्षसाच्या घरी जातो, आणि हनुमानांची वाट अडवायला सांगतो. कालनेमी आधी तयार होत नाही, पण शेवटी जातो. वाटेत तो मायेने एक सरोवर, एक मंदिर आणि एक सुंदर बाग उभी करतो, आणि मुनीचा वेष घेऊन तिथे बसतो. हनुमान पाणी मागतात, तेव्हा तो त्यांना सरोवरात स्नान करायला पाठवतो. तिथे एक मगरी त्यांचा पाय धरते. हनुमान तिला मारतात, आणि ती शापातून मुक्त होऊन वर उठते. हा मुनी नसून राक्षस आहे, असे ती त्यांना सावध करते. हनुमान परत येतात, कालनेमीला मारतात, आणि पुढे उडून जातात.
वैद्य सांगतो औषध
रघुपति-चरन-सरोज सिर, नायउ आइ सुषेन। कहा नाम गिरि औषधी, जाहु पवन-सुत लेन॥
सुषेण येतो, आणि रघुकुळाचे स्वामी राम यांच्या चरणकमलांवर डोके ठेवून नमस्कार करतो. तो पर्वताचे आणि औषधीचे नाव सांगतो, आणि म्हणतो, “पवनपुत्रा, जा, ती घेऊन ये.” हनुमानांचे वडील वायुदेव, म्हणून ते पवनपुत्र. ही औषधी बेशुद्ध पडलेल्या लक्ष्मणांसाठी आहे.
रामदूताच्या हातून मरण बरे
सुनि दसकंठ रिसान अति, तेहि मन कीन्ह बिचार। राम-दूत-कर मरउँ बरु, यह खल-रत-मल-भार॥
कालनेमी रावणाला सांगतो, ज्या वानराने तुझे नगर जाळले, त्याची वाट कोणी अडवू शकणार नाही; पोकळ बढाया सोड, रामांना भज आणि त्यांना हृदयात ठेव. हे ऐकून दहा तोंडांचा रावण भयंकर संतापतो. तेव्हा कालनेमी मनात विचार करतो: “रामांच्या दूताच्या हातून मरण आलेले बरे. हा दुष्ट राजा पापाच्या ओझ्यात बुडालेला आहे.”
सरोवरातील मगरी
सर पैठत कपि-पद-गहा, मकरी तब अकुलान। मारी सो धरि दिव्य-तनु, चली गगन चढ़ि जान॥
तो खोटा मुनी हनुमानांना सांगतो, सरोवरात स्नान करून लवकर ये; मग मी तुला ज्ञान देणारी दीक्षा देईन. हनुमान सरोवरात उतरताच एक मगरी बेभान होऊन त्यांचा पाय पकडते. हनुमान तिला मारतात. ती दिव्य देह धारण करते, आणि विमानात बसून आकाशात जाते. ती एक अप्सरा, स्वर्गातील नर्तकी होती; एका महान मुनीच्या शापाने ती मगरी झाली होती. हनुमानांच्या दर्शनाने ती मुक्त झाली, आणि जाता जाता तिने त्यांना सावध केले: हा मुनी नाही, हा भयंकर राक्षस आहे.
शेवटी रामनाम
सिर लंगूर लपेटि पछारा। निज तनु प्रगटेसि मरती बारा॥ राम राम कहि छाड़ेसि प्राना। सुनि मन हरषि चलेउ हनुमाना॥
हनुमान परत जाऊन म्हणतात, “मुनिवर, आधी गुरुदक्षिणा घ्या; मंत्र मग द्या.” हनुमान आपले शेपूट राक्षसाच्या डोक्याभोवती गुंडाळतात, आणि त्याला जमिनीवर आपटतात. मरताना कालनेमी आपले खरे रूप प्रकट करतो. “राम, राम” म्हणत तो प्राण सोडतो. ते ऐकून हनुमानांना मनोमन आनंद होतो, आणि ते पुढे निघतात. तो प्रहारच ही गुरुदक्षिणा. रामदूताला फसवायला आलेला राक्षस ओठांवर रामनाम घेऊन मरतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ५५–५८ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ५५ ते ५८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५५; दोहा ५६; दोहा ५७; ५८, चौपाई ३.