रामचरितमानस · लंकाकांड
कुंभकर्ण जागा होतो
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रामांचे भाऊ लक्ष्मण पुन्हा जिवंत झाले, अशी बातमी लंकेचा राक्षसराज रावण याला कळते. निराश होऊन तो आपले डोके बडवतो. तो आपला भाऊ कुंभकर्ण याच्याकडे जातो. कुंभकर्ण हा एकदा झोपला म्हणजे सहा महिने झोपणारा महाकाय राक्षस. मोठ्या प्रयत्नांनी रावण त्याला जागे करतो. आपण रामांची पत्नी सीता यांना कसे पळवून आणले, आणि वानरांनी आपले मोठमोठे योद्धे कसे मारले, ते रावण त्याला सांगतो. कुंभकर्ण त्याची कानउघाडणी करतो, आणि आतातरी रामांना भज, असे सांगतो. रामांना स्वतः जाऊन पाहावे, अशी ओढ त्याला लागते. रावण त्याच्यासाठी कोटी घडे दारू आणि पुष्कळ रेडे मागवतो. खाऊन-पिऊन झाल्यावर कुंभकर्ण गर्जना करतो, आणि एकटाच बाहेर पडतो. रामांच्या पक्षाला मिळालेले त्याचे धाकटे भाऊ बिभीषण येऊन त्याच्या पाया पडतात. कुंभकर्ण त्यांना मिठी मारतो, आशीर्वाद देतो, आणि परत पाठवतो. वानर त्याच्यावर पर्वतांचा आणि झाडांचा वर्षाव करतात, पण तो जागचा हलत नाही. तो त्यांच्या सेनापतींना लोळवतो, आणि वानरराज सुग्रीवाला काखेत धरून घेऊन जातो. सुग्रीव शुद्धीवर येतो, कुंभकर्णाचे नाक आणि कान चावून तोडतो, आणि निसटतो. संतापलेला राक्षस माघारी वळतो, आणि वानर पुन्हा त्याच्यावर तुटून पडतात. ही लढाई पुढच्या भागात चालू राहते.
देह धरलेला काळ
जागा निसिचर देखिय कैसा। मानहुँ काल देह धरि बैसा॥ कुंभकरन बूझा कहु भाई। काहे तव मुख रहेउ सुखाई॥
जागा झालेला तो राक्षस कसा दिसतो? जणू काळच देह धारण करून बसला आहे. कुंभकर्ण विचारतो, “भाऊ, सांग, तुझे तोंड असे कशाने सुकले आहे?” कुंभकर्ण सहा-सहा महिने झोपतो; त्याला जागे करायला रावणाला अनेक उपाय करावे लागले आहेत.
जगन्मातेलाच पळवलेस
सुनि दसकंधर बचन तब, कुंभकरन बिलखान। जगदंबा हरि आन अब, सठ चाहत कल्यान॥
आपण सीतांना कसे पळवून आणले, आणि वानरांनी आपले बलाढ्य योद्धे कसे मारले, ते रावण त्याला सांगतो. ते ऐकून कुंभकर्ण दुःखी होतो, आणि म्हणतो: “मूर्खा! जगन्मातेलाच पळवून आणलेस, आणि आता तुला कल्याण हवे आहे!” कुंभकर्णाच्या दृष्टीने, आणि काव्याच्या दृष्टीनेही, सीता देवी आहेत, सगळ्या विश्वाची आई.
मला जाऊन त्यांना पाहू दे
अब भरि अंक भेंटु मोहि भाई। लोचन सुफल करउँ मैं जाई॥ स्याम-गात सरसीरुह-लोचन। देखउँ जाइ ताप-त्रय-मोचन॥
अहंकार सोडून रामांना भज, असे कुंभकर्णाने रावणाला सांगितले आहे. आता तो म्हणतो: “भाऊ, मला कवेत घेऊन भेट. मी जाऊन माझे डोळे सार्थक करतो. सावळ्या देहाचे, कमळासारख्या डोळ्यांचे, तीनही ताप दूर करणारे राम, त्यांना मी जाऊन पाहतो.” हे तीन ताप म्हणजे स्वतःपासून, इतर प्राण्यांपासून आणि दैवी शक्तींपासून येणारी दुःखे. पुढच्या ओळींत रामांचे रूप आणि गुण आठवून तो क्षणभर प्रेमात तल्लीन होतो.
राक्षसकुळाचे भूषण
सुनु सुत भयउ काल बस रावन। सो कि मान अब परम सिखावन॥ धन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन। भयेहु तात निसिचर-कुल-भूषन॥
कुंभकर्णाचे धाकटे भाऊ बिभीषण आता रामांच्या बाजूला आहेत. ते येऊन कुंभकर्णाच्या पाया पडले आहेत. चांगला सल्ला दिला म्हणून रावणाने आपल्याला लाथ मारली, आणि आपण रामांकडे गेलो, हे त्यांनी सांगितले आहे. कुंभकर्ण म्हणतो: “ऐक बाळा, रावण काळाच्या तावडीत सापडला आहे. आता तो उत्तम उपदेश तरी कसा मानेल? बिभीषणा, तू धन्य, धन्य, धन्य आहेस. बाळा, तू राक्षसकुळाचे भूषण झाला आहेस.” धाकट्या भावाला कुंभकर्ण प्रेमाने “बाळा” म्हणतो. मग आपण स्वतः काळाच्या तावडीत आहोत, असे सांगून तो बिभीषणांना रामांकडे परत पाठवतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ६२–६६ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ६२ ते ६६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ६२, चौपाई ४; दोहा ६२; ६३, चौपाई ४; ६४, चौपाई ४.