रामचरितमानस · लंकाकांड
शक्ती लागून लक्ष्मण मूर्च्छित
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेसाठी युद्ध सुरू झाले आहे. रामांच्या वानरांनी नगराला वेढा घातला आहे, आणि ते चारही दरवाजांवर हल्ला करत आहेत, पण आता ते मागे हटू लागले आहेत. पश्चिम दरवाजावर हनुमान राक्षसराज रावणाचा मुलगा मेघनाद याचा रथ चक्काचूर करतात, आणि त्याच्या छातीवर लाथ मारतात. दुसरा सारथी त्याला दूर घेऊन जातो. मग हनुमान आणि वानरांचा युवराज अंगद रावणाच्या महालावर उडी मारतात, तो पाडतात, आणि त्याची सेना पांगवतात. संध्याकाळ होताच राक्षस पुन्हा हल्ला करतात; रात्री त्यांचे बळ वाढलेले असते. त्यांचे सेनापती अंधार पसरवतात, आणि त्या अंधारातून रक्त, दगड आणि राख यांचा वर्षाव होतो. वानरांना एकमेकांचेही दिसेनासे होते. रामांचा अग्निबाण तो अंधार संपवतो, आणि राक्षस पळून जातात. त्या रात्री रावण मंत्र्यांना सांगतो, आपली अर्धी सेना मारली गेली आहे. त्याचा वृद्ध मंत्री माल्यवान तह करण्याचा सल्ला देतो, आणि रावण त्याला हाकलून देतो. “उद्या पहाटे मी मोठा तमाशा करून दाखवीन,” असे मेघनाद वडिलांना वचन देतो. सकाळी मेघनाद आपल्या बाणांनी एकूणएक वानराला जमिनीवर लोळवतो. मग तो स्वतः रामांसमोर येतो, शस्त्रे फेकतो आणि शिव्या देतो. राम खेळता खेळता ती सगळी शस्त्रे तोडून टाकतात. मग तो माया करून पाहतो, पण तिथेही हरतो. मग रामांचे भाऊ लक्ष्मण रामांची आज्ञा घेऊन त्याच्यावर चालून जातात. लक्ष्मण मेघनादाचा रथ मोडतात, आणि त्याला मरणाच्या दारात पोचवतात. तेव्हा तो राक्षस एक भाला फेकतो, आणि तो लागून लक्ष्मण बेशुद्ध पडतात.
राक्षसांनाही परमगती
खल मनुजाद द्विजामिष-भोगी। पावहिँ गति जो जाँचत जोगी॥ उमा राम मृदु-चित करुनाकर। बैर-भाव सुमिरत मोहि निसिचर॥
वानर राक्षसांच्या सेनापतींना रामांपुढे आणून फेकतात, आणि राम त्यांना आपले परमधाम देतात. ही कथा आपली पत्नी उमा हिला सांगताना शिव म्हणतात: “ब्राह्मणांचे मांस खाणारे दुष्ट नरभक्षक, योगी जी गती मागतात, ती गती पावतात. उमा, राम कोमल मनाचे, करुणेची खाण आहेत. ‘हे राक्षस वैरभावाने माझे स्मरण करतात,’ असे ते मनात म्हणतात.” हे जाणून राम त्यांना परम गती देतात, असे शिव पुढे म्हणतात. एवढा दयाळू दुसरा कोण आहे?
ज्ञानासारखा प्रकाश
पुनि कृपाल हँसि चाप चढ़ावा। पावक-सायक सपदि चलावा॥ भयउ प्रकास कतहुँ तम नाहीं। ज्ञान उदय जिमि संसय जाहीं॥
राक्षसांच्या अंधारात वानरांना एकमेकांचे दिसत नाही. तेव्हा कृपाळू प्रभू हसतात, धनुष्याला दोरी चढवतात, आणि झटकन अग्निबाण सोडतात. ज्ञानाचा उदय होताच संशय नाहीसे व्हावेत, तसा प्रकाश पसरतो, आणि कुठेही अंधार उरत नाही. प्रकाशाने उत्साह येऊन अस्वले आणि वानर पुन्हा धावून जातात; त्यांचे भय आणि थकवा दोन्ही दूर झाले आहेत.
रामविरोधकाला सुख नाही
माल्यवंत अति जरठ निसाचर। रावन-मातु-पिता मंत्रीबर॥ बोला बचन नीति अति-पावन। सुनहु तात कछु मोर सिखावन॥ जब ते तुम्ह सीता हरि आनी। असगुन होहिं न जाहिँ बखानी॥ बेद-पुरान जासु जस गावा। राम बिमुख सुख काहु न पावा॥
काय करावे, असे रावण आपल्या मंत्र्यांना विचारतो. माल्यवान हा अतिशय वृद्ध राक्षस; तो रावणाच्या आईचा पिता, आणि त्याचा प्रमुख मंत्री. तो नीतीला धरून शहाणपणाचा, अत्यंत पवित्र सल्ला देतो: “बाळा, माझी थोडी शिकवण ऐक. तू सीतांना पळवून आणलेस, तेव्हापासून सांगता येणार नाहीत इतके अपशकुन होत आहेत. ज्यांचे यश वेद आणि पुराणे गातात, त्या रामांकडे पाठ फिरवून कोणालाच कधी सुख मिळाले नाही.” वैर सोड आणि सीतांना परत दे, असा आग्रह तो धरतो. हे बोलणे झोंबून रावण त्याला हाकलून देतो.
मायेच्या स्वामीला माया
जासु प्रबल-माया-बस, सिव-बिरंचि बड़ छोट। ताहि दिखावइ निसिचर, निज-माया-मति खोट॥
समोरासमोरच्या लढाईत हरलेला मेघनाद माया करू लागतो. सापांना खाणाऱ्या गरुडाला कोणी सापाच्या पिल्लाने घाबरवू पाहावे, तसाच हा प्रकार. ज्यांच्या प्रबळ मायेच्या ताब्यात शिव आणि ब्रह्मदेवांसकट लहान-मोठे सारे आहेत, त्या प्रभूंना हा कुटिल बुद्धीचा राक्षस आपली माया दाखवतो. तो आकाशातून निखारे, घाण, रक्त आणि हाडे यांचा वर्षाव करतो, आणि डोळ्यांत जाऊन आंधळे करणारी धूळ उडवतो. राम हसतात, आणि सूर्य अंधार पळवतो तसे एकाच बाणाने ते सारे नाहीसे करतात.
वीरांना मारणारी शक्ती
बीरघातिनी छाड़ेसि साँगी। तेज-पुंज लछिमन उर लागी॥ मुरछा भई सक्ति के लागे। तब चलि गयउ निकट भय त्यागे॥
लक्ष्मणांनी मेघनादाला मरणाच्या दारात पोचवले आहे, आणि त्या राक्षसाला आपल्या जिवाची भीती वाटते. तो वीरांना मारणारी शक्ती सोडतो. ती तेजस्वी लक्ष्मणांच्या छातीवर लागते. तिच्या आघाताने लक्ष्मण बेशुद्ध पडतात, आणि मग भीती सोडून मेघनाद त्यांच्या जवळ येतो. काव्य या भाल्याला शक्ती म्हणते. शक्ती म्हणजे बळ; त्याच नावाचे हे अस्त्र आहे.
उचलता न येणारे लक्ष्मण
मेघनाद सम कोटिसत, जोधा रहे उठाय। जगदाधार अनंत किमि, उठइ चले खिसियाइ॥
मेघनादासारखे शंभर कोटी योद्धे लक्ष्मणांना उचलू पाहतात. पण जगाचा आधार असलेला अनंत कसा उचलला जाईल? हार मानून ते शरमेने निघून जातात. काव्य लक्ष्मणांना अनंत मानते. अनंत म्हणजे पृथ्वी तोलून धरणारा अंतहीन शेष नाग.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ४३–५४ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ४३ ते ५४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४५, चौपाई २; ४७, चौपाई २; ४८, चौपाई ३; ४८, चौपाई ४; दोहा ५१; ५४, चौपाई ४; दोहा ५४.