रामचरितमानस · लंकाकांड
मंदोदरीचा विलाप
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रामांचे बाण रावणाची मस्तके आणि हात त्याची राणी मंदोदरी हिच्यापुढे आणून ठेवतात. ते पाहून ती मूर्च्छित होते. तिच्या दासी तिला उठवून रावणाच्या देहापाशी आणतात. केस मोकळे सोडून त्या छाती बडवत रडू लागतात. मंदोदरी रावणाचा महिमा सांगते: त्याच्या पराक्रमाने पृथ्वी थरथरत असे, सूर्य आणि चंद्र निस्तेज होत असत. आणि आज कोल्हे त्याची मस्तके खात आहेत. रामांकडे पाठ फिरवणाऱ्याचा असाच शेवट होतो. सर्वांच्या स्वामींना त्याने केवळ माणूस मानले. तरीही शेवटी ती रामांना नमस्कार करते, कारण त्यांनी रावणालाही आपल्या धामात जागा दिली. रावणाचे भाऊ बिभीषण भावाची ही दशा पाहून दुःखी होतात. राम त्यांना अंत्यसंस्कार करायला सांगतात. मंदोदरी आणि इतर सगळ्या जणी मृतासाठी तिलांजली देतात, आणि मनात रामांचे गुण आठवत घरी जातात. वडिलांच्या आज्ञेमुळे राम कोणत्याही नगरात प्रवेश करणार नाहीत. म्हणून बिभीषणांना लंकेचे राजे करण्यासाठी ते इतरांना पाठवतात. मग ते वानरांचे आभार मानतात: तुमच्या बळानेच शत्रू पडला.
अनाथासारखे पडलेले
बरुन कुबेर सुरेस समीरा। रन सनमुख धरि काहु न धीरा॥ भुजबल जितेहु काल जम साईं। आजु परेहु अनाथ की नाईं॥
मंदोदरी आपल्या मृत पतीशी बोलते: “वरुण, कुबेर, इंद्र आणि वायू, यांच्यापैकी कोणीही रणात तुमच्यासमोर धीर धरू शकले नाही. स्वामी, आपल्या बाहुबळाने तुम्ही काळ आणि यम यांनाही जिंकले. आणि आज तुम्ही अनाथासारखे पडला आहात.” वरुण पाण्याचा स्वामी, कुबेर धनाचा, आणि इंद्र देवांचा राजा; वायू हाही एक देव. यांच्यापैकी एकही त्याच्यासमोर टिकू शकला नाही.
विलापातली स्तुती
जानेउ मनुज करि दनुज-कानन, दहन पावक हरि स्वयं। जेहि नमत सिव ब्रह्मादि सुर पिय, भजेहु नहिँ करुनामयं॥ आजन्म ते परद्रोह-रत पापौघमय तब तनु अयं। तुम्हहू दियो निज धाम राम नमामि ब्रह्म निरामयं॥
मंदोदरी पुढे म्हणते: “तुम्ही त्यांना माणूस मानलेत, पण ते स्वतः हरी आहेत, राक्षसांचे वन जाळणारा अग्नी. प्रिया, शिव, ब्रह्मदेव आणि सगळे देव ज्यांना नमन करतात, त्या करुणामयांचे भजन तुम्ही कधीच केले नाही. जन्मापासून तुमचा हा देह दुसऱ्यांचा द्रोह करण्यातच रमला; तो पापांचा ढीगच होता. तरीही त्यांनी तुम्हालाही आपल्या धामात जागा दिली. सर्व विकारांच्या पलीकडे असलेल्या ब्रह्मस्वरूप रामांना मी नमन करते.” हरी हे विष्णूंचे नाव; ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य. तिचा विलाप शेवटी स्तुतीचे स्तोत्र बनतो.
अंत्यसंस्कार
बंधु दसा बिलोकि दुख कीन्हा। तब प्रभु अनुजहि आयसु दीन्हा॥ लछिमन तेहि बहु बिधि समुझायो। बहुरि बिभीषन प्रभु पहिं आयो॥ कृपादृष्टि प्रभु ताहि बिलोका। करहु क्रिया परिहरि सब सोका॥ कीन्हि क्रिया प्रभु आयसु मानी। बिधिवत देस काल जिय जानी॥
भावाची दशा पाहून बिभीषणांना दुःख होते. तेव्हा प्रभू आपले धाकटे भाऊ लक्ष्मण यांना आज्ञा देतात. लक्ष्मण अनेक प्रकारे बिभीषणांची समजूत घालतात, आणि बिभीषण पुन्हा प्रभूंकडे येतात. प्रभू त्यांच्याकडे कृपादृष्टीने पाहतात: “सगळा शोक सोड, आणि क्रिया कर.” प्रभूंची आज्ञा मानून बिभीषण देश-काळाचे भान ठेवून विधिपूर्वक क्रिया करतात. क्रिया म्हणजे मृतासाठी करायचे अंत्यसंस्कार; विधिपूर्वक म्हणजे शास्त्रांनी सांगितल्याप्रमाणे.
नगराबाहेर राहिलेले राम
सब मिलि जाहु बिभीषन साथा। सारेहु तिलक कहेहु रघुनाथा॥ पिता बचन मैं नगर न आवउँ। आपु सरिस कपि अनुज पठावउँ॥
रामांनी लक्ष्मण आणि वानरसेनापतींना बोलावले आहे. रघुनाथ राम म्हणतात: “तुम्ही सगळे बिभीषणांबरोबर जा, आणि त्यांचा राज्याभिषेक करा. वडिलांच्या आज्ञेमुळे मी नगरात येणार नाही. माझ्यासारखेच असलेले हे वानर आणि माझा भाऊ, यांना मी पाठवतो.” रामांचा वनवास अजून संपलेला नाही. म्हणून विजयानंतरही ते लंकेबाहेरच राहतात.
बिभीषणांचा राज्याभिषेक
तुरत चले कपि सुनि प्रभु बचना। कीन्ही जाइ तिलक के रचना॥ सादर सिंहासन बैठारी। तिलक सारि अस्तुति अनुसारी॥
प्रभूंचे बोलणे ऐकताच वानर निघतात, आणि जाऊन राज्याभिषेकाची तयारी करतात. ते आदराने बिभीषणांना सिंहासनावर बसवतात, त्यांच्या कपाळी राजटिळा लावतात, आणि त्यांची स्तुती गातात. कपाळावर लावलेल्या टिळ्यानेच राजा खरा राजा ठरतो. राम तिथे नाहीत, तरी बिभीषणांना लंकेचे राजे करणारा शब्द त्यांचाच आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे १०४–१०६ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे १०४ ते १०६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १०४, चौपाई ४; १०४, छंद १; १०५, चौपाई ३; १०५, चौपाई ४; १०६, चौपाई २; १०६, चौपाई ३.