रामचरितमानस · लंकाकांड
मेघनादाचे शेवटचे शब्द
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
राक्षसराज रावणाचा मुलगा मेघनाद मूर्च्छेतून जागा होतो. वडिलांना पाहताच त्याला फार लाज वाटते. तो लगेच डोंगरातल्या एका गुहेत जातो. अजिंक्य होण्यासाठीचा यज्ञ करण्याचा त्याने निश्चय केला आहे. रावणाचे भाऊ बिभीषण आता रामांच्या पक्षात आहेत. ते रामांना सावध करतात: हा यज्ञ पूर्ण झाला, तर मेघनाद लवकर जिंकला जाणार नाही. ही सूचना ऐकून रामांना बरे वाटते. ते आपले भाऊ लक्ष्मण यांना वानरांच्या सेनापतींबरोबर तो यज्ञ उधळायला पाठवतात. बळाने, बुद्धीने किंवा युक्तीने, कसेही करून मेघनादाला मार, असे ते लक्ष्मणांना सांगतात. लक्ष्मण धनुष्य उचलतात आणि प्रतिज्ञा करतात. वानरांना मेघनाद आहुती देताना सापडतो, आणि ते यज्ञ मोडून टाकतात. तो उठत नाही. ते त्याची स्तुती करतात; तरीही तो उठत नाही. मग ते त्याचे केस ओढतात, लाथा मारतात आणि पळतात. तेव्हा तो त्रिशूळ घेऊन त्यांचा पाठलाग करतो, थेट लक्ष्मणांपर्यंत. तो लक्ष्मणांवर भाला फेकतो; लक्ष्मण त्या भाल्याचे दोन तुकडे करतात. मग तो अदृश्य होतो, आणि अनेक वेष घेऊन लढतो. लक्ष्मणांचा राग वाढत जातो. रामांच्या प्रतापाचे स्मरण करून ते मेघनादाच्या छातीत बाण मारतात. रामांचे नाव ओठांवर घेऊन मेघनाद प्राण सोडतो. हनुमान त्याचा देह लंकेच्या दरवाजापाशी नेऊन ठेवतात. देव फुलांचा वर्षाव करतात, आणि लक्ष्मणांचा जयजयकार करतात.
लक्ष्मणांची प्रतिज्ञा
जौँ तेहि आजु बधे बिनु आवउँ। तौ रघुपति सेवक न कहावउँ॥ जौँ सत-संकर करहिँ सहाई। तदपि हतउँ रन राम-दोहाई॥
भाता कमरेला बांधून लक्ष्मण मेघगर्जनेसारख्या खोल आवाजात म्हणतात: “आज त्याला मारल्याशिवाय परत आलो, तर मी स्वतःला रघुपतींचा सेवक म्हणवणार नाही. शंभर शंकर जरी त्याच्या मदतीला आले, तरी मी त्याला रणात मारीनच. रामांची शपथ घेऊन सांगतो.” रघुपती म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राम. लक्ष्मण स्वतःला भावाचा सेवक म्हणवतात, आणि त्यांच्याच नावाची शपथ घेतात.
यज्ञाचा विध्वंस
जाइ कपिन्ह सो देखा बैसा। आहुति देत रुधिर अरु भैंसा॥ कीन्ह कपिन्ह सब जज्ञ बिधंसा। जब न उठइ तब करहिँ प्रसंसा॥
वानर जाऊन पाहतात, तर मेघनाद यज्ञाला बसला आहे. तो अग्नीत रक्ताची आणि रेड्यांची आहुती देत आहे. वानर सगळा यज्ञ उद्ध्वस्त करतात. तरीही तो उठत नाही, तेव्हा ते त्याची स्तुती करू लागतात. स्तुती करूनही तो जागचा हलत नाही. मग ते त्याचे केस धरून ओढतात, लाथा मारतात आणि पळतात. तेव्हा कुठे तो उठतो, आणि त्रिशूळ घेऊन त्यांच्यामागे धावतो.
छातीत घुसलेला बाण
सुमिरि कोसलाधीस प्रतापा। सर संधान कीन्ह करि दापा॥ छाँड़ेउ बान माँझ उर लागा। मरती बार कपट सब त्यागा॥
कोसलाधीश रामांच्या प्रतापाचे स्मरण करून लक्ष्मण मोठ्या आवेशाने धनुष्याला बाण जोडतात. ते बाण सोडतात, आणि तो मेघनादाच्या छातीत मधोमध लागतो. मरताना मेघनाद आपले सगळे कपट सोडून देतो. संपूर्ण लढाईत मेघनाद अदृश्य होत होता, आणि नाना वेष घेऊन परत येत होता. मृत्यूच्या क्षणी ते सगळे वेष गळून पडतात, आणि त्याचे शेवटचे शब्द म्हणजे दोन नावे.
धन्य तुझी आई
रामानुज कहँ राम कहँ, अस कहि छाँड़ेसि प्रान। धन्य धन्य तव जननी, कह अंगद हनुमान॥
“रामांचा धाकटा भाऊ कुठे? राम कुठे?” असे म्हणत मेघनाद प्राण सोडतो. अंगद आणि हनुमान म्हणतात, “धन्य, धन्य तुझी आई!” राम आणि लक्ष्मण यांची नावे घेत मेघनाद मरतो. क्षणापूर्वी त्याचे शत्रू असलेले हे दोघे वानरवीर त्याला जन्म देणाऱ्या आईला धन्य म्हणतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ७५–७७ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ७५ ते ७७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७५, चौपाई ७; ७६, चौपाई १; ७६, चौपाई ८; दोहा ७६.