रामचरितमानस · लंकाकांड
नागपाशात बांधलेले राम
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रावणाचा महाकाय भाऊ कुंभकर्ण मारला गेला आहे. लंकेत स्त्रिया छाती बडवून त्याच्या पराक्रमाचे वर्णन करतात. मग रावणाचा मुलगा मेघनाद वडिलांचे सांत्वन करायला येतो. तो म्हणतो, “उद्या माझा पराक्रम पाहा. माझ्या इष्टदेवाने दिलेले बळ आणि रथ अजून मी तुम्हाला दाखवलेले नाहीत.” पहाटे वानर लंकेच्या चारही दरवाजांना वेढा घालतात. मेघनाद मायेने बनवलेल्या रथात बसून आकाशात चढतो. तो हसत हसत शस्त्रांचा वर्षाव करतो. कोण मारत आहे, हे कोणालाच दिसत नाही. प्रत्येक खिंड आणि गुहा तो बाणांच्या पिंजऱ्यात बंद करतो. तो वानरांच्या सेनापतींना घायाळ करतो, मग रामांचे भाऊ लक्ष्मण यांना आणि त्यांच्या मित्रांनाही. मग तो स्वतः रामांशी लढतो. त्याचे बाण लागताच साप बनतात. राम नागपाशात बांधले जातात, आणि देव घाबरून जातात. मेघनाद प्रकट होऊन सेनेला टोमणे मारतो. वृद्ध अस्वलराज त्याने फेकलेला त्रिशूळ हातात झेलतात, त्याच्यावर धावून जातात आणि त्याला खाली पाडतात. एका वरदानामुळे तो मरत नाही; म्हणून अस्वलराज त्याला उचलून लंकेत फेकून देतात. मग देवर्षी नारद पक्षिराज गरुडांना रामांकडे पाठवतात. वानर आनंदित होतात, आणि राक्षस पळून किल्ल्यात शिरतात.
स्वतंत्र प्रभू बंधनात
ब्याल-पास-बस भये खरारी। स्वबस अनंत एक अबिकारी॥ नट इव कपट चरित कर नाना। सदा स्वतंत्र राम भगवाना॥
मेघनादाचे बाण लागताच साप बनतात. खराचा वध करणारे राम नागपाशाच्या अधीन होतात. ते तर कोणाच्याही अधीन नसलेले, अनंत, एक आणि कधीही न बदलणारे आहेत. एखाद्या नटासारखी ते नाना प्रकारची सोंगे घेतात; पण भगवान राम सदैव स्वतंत्रच आहेत. खर हा रामांनी वनात मारलेला एक राक्षस. पुढे काव्य सांगते, प्रभूंनी युद्धाची शोभा वाढावी म्हणून स्वतःला बांधून घेतले.
त्यांना बंधन कसे?
गिरिजा जासु नाम जपि, मुनि काटहिँ भव पास। सो कि बंध तर आवइ, ब्यापक बिस्व-निवास॥
ही कथा आपल्या पत्नी पार्वतींना शिव सांगत आहेत. ते त्यांना विचारतात: “गिरिजे, ज्यांचे नाम जपून मुनी संसाराचा पाश तोडतात, ते प्रभू कधी बंधनात सापडतील का? ते तर सर्वव्यापी आहेत; सगळे विश्व त्यांच्यातच वसते.” संसाराचा पाश म्हणजे प्रत्येक जीवाला बांधणारा जन्म-मृत्यूचा फेरा. काव्य हा पाश नागपाशाशेजारी ठेवते. ज्यांचे नाम इतरांना त्या एका पाशातून सोडवते, त्या प्रभूंना दुसरा पाश कसा बांधून ठेवणार?
तर्काच्या पलीकडचे चरित्र
चरित राम के सगुन भवानी। तर्कि न जाहिँ बुद्धि बल बानी॥ अस बिचारि जे तज्ञ बिरागी। रामहिँ भजहिँ तर्क सब त्यागी॥
शिव पार्वतींना आणखी एका नावाने हाक मारून पुढे सांगतात: “भवानी, सगुण रामांचे चरित्र तर्काने, बुद्धीने, बळाने किंवा वाणीने कळत नाही. हे जाणून ज्ञानी आणि विरक्त लोक सगळा तर्क सोडून देतात, आणि रामांचे भजन करतात.” सगुण म्हणजे गुणांसहित. रूप धारण करून आलेल्या ईश्वरासाठी काव्य हा शब्द वापरते; इथले राम तसेच आहेत. ईश्वराला बंधन कसे, हा प्रश्न या प्रसंगातून उभा राहतो; या ओळी त्याचे उत्तर देतात.
गरुड आणि मायेचे नाग
खगपति सब धरि खाये, माया-नाग-बरूथ। माया-बिगत भये सब, हरषे बानर-जूथ॥
पक्षिराज गरुड मायेच्या नागांचे सगळे थवे धरून खाऊन टाकतात. माया दूर होताच वानरांचे सगळे कळप आनंदित होतात. ते साप मेघनादाची माया होती; त्यांनीच रामांना बांधले होते. साप हे गरुडांचे स्वाभाविक भक्ष्य. साप गेले, तसा पाशही गेला, आणि वानर पुन्हा दगड आणि झाडे उचलतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ७२–७४ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ७२ ते ७४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७३, चौपाई ६; दोहा ७३; ७४, चौपाई १; दोहा ७४.