रामचरितमानस · लंकाकांड
एका बाणात रावणाचे मुकुट खाली
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
सेतू बांधून झाला आहे, आणि रामांची सेना लोंढ्यासारखी लंकेकडे निघते. सेतूवर प्रचंड गर्दी होते. म्हणून काही वानर आकाशातून उडत जातात, तर काही समुद्रातल्या जलचरांच्या पाठीवरून पलीकडे जातात. पलीकडच्या किनाऱ्यावर ते फळांवर ताव मारतात, आणि नगरावर दगड फेकतात. जो राक्षस हाती लागतो, त्याचे नाक-कान वानर दातांनी तोडतात, आणि त्याला सोडून देतात. हेच राक्षस राक्षसराज रावणाला बातमी देतात. ही बातमी ऐकून रावण हादरतो. त्याची राणी मंदोदरी रडत रडत त्याच्या पायांवर पडून विनवणी करते. ती आठवण करून देते, संतांनी असा नियम सांगितला आहे: आयुष्याच्या चौथ्या अवस्थेत राजा वनात जातो. रावण उत्तरादाखल स्वतः जिंकलेल्या देवांच्या बढाया मारतो. दरबारात मंत्री रावणाला म्हणतात, “माणसे आणि वानर तर आपले भक्ष्यच आहेत.” त्याचा मुलगा प्रहस्त म्हणतो, ही नुसती खुशामत आहे, आणि तह करण्याचा सल्ला देतो. रावण त्याचा अपमान करतो, आणि प्रहस्त निघून जातो. रावण लंकेच्या शिखरावरच्या आपल्या महालात नर्तिकांचे नाच पाहायला जातो. राम लंकेतल्या सुवेळ पर्वतावर तळ ठोकून आहेत. रात्र सरण्याआधीच त्यांचा एकच बाण रावणाच्या रंगलेल्या मैफलीवर येऊन पडणार आहे.
समुद्राची दहा नावे
बाँधेउ बननिधि नीरनिधि, जलधि सिंधु बारीस। सत्य तोयनिधि कंपति, उदधि पयोधि नदीस॥
नाक-कान गमावलेले राक्षस सेतूची बातमी आणतात. दहा तोंडांचा रावण दचकून उठतो, आणि घाबरून ओरडतो: “त्याने वननिधी, नीरनिधी, जलधी, सिंधू, वारीश बांधला! खरेच, त्याने तोयनिधी, कंपती, उदधी, पयोधी, नदीश बांधला!” ही दहाही नावे समुद्राचीच आहेत.
सीतांना परत द्या, आणि वनात जा
रामहिँ सौँपिय जानकी, नाइ कमल-पद माथ। सुत कहँ राज समर्पि बन, जाइ भजिय रघुनाथ॥
मंदोदरी रावणाचा हात धरून त्याला आपल्या महालात नेते, आणि त्याच्या पायांवर मस्तक ठेवते. ती म्हणते, राम सूर्य आहेत, आणि तुम्ही त्यांच्यापुढे काजव्यासारखे आहात. “रामांच्या चरणकमळांवर मस्तक नमवा, आणि जानकींना त्यांच्या स्वाधीन करा. मुलाला राज्य सोपवा, वनात जा, आणि रघुनाथांचे भजन करा.” तिने आधीच सांगितले आहे, राम म्हणजे पूर्वीच्या महान राक्षसांना मारणारे प्रभू आहेत. पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी ते आता अवतरले आहेत.
कटू सत्य सांगणारे थोडेच
तात बचन मम सुनु अति-आदर। जनि मन गुनहु मोहि करि कादर॥ प्रिय बानी जे सुनहिँ जे कहहीँ। ऐसे नर निकाय जग अहहीँ॥ बचन परम-हित सुनत कठोरे। सुनहिँ जे कहहिँ ते नर प्रभु थोरे॥ प्रथम बसीठ पठव सुनु नीती। सीता देइ करहु पुनि प्रीती॥
खुशामत करणाऱ्या मंत्र्यांविरुद्ध प्रहस्त बोलतो: “बाबा, माझे बोलणे नीट आदराने ऐका, आणि मला भित्रा समजू नका. गोड बोलणे ऐकणारे आणि बोलणारे लोक जगात भरपूर आहेत. पण स्वामी, जे बोलणे ऐकायला कठोर, पण परम हिताचे असते, ते ऐकणारे आणि सांगणारे थोडेच असतात. नीती सांगते, आधी दूत पाठवा. सीतांना परत द्या, आणि मग मैत्री करा.” प्रहस्त पुढे म्हणतो, राम पत्नीला घेऊन परत गेले, तर लढायची गरजच नाही; नाहीतर समोरासमोर लढावे.
ध्यानात ठेवावे असे रूप
एहि बिधि करुना-सील गुन, धाम राम आसीन। ते नर धन्य जे ध्यान एहि, रहत सदा लयलीन॥
कवी या दृश्यावर क्षणभर थांबतात: “करुणा, शील आणि सगळ्या गुणांचे धाम असलेले राम असे बसले आहेत. जे हे रूप ध्यानात ठेवून सदा त्यात तल्लीन राहतात, ते धन्य होत.” सुवेळ पर्वतावर रामांचे मस्तक वानरराज सुग्रीवाच्या मांडीवर आहे, आणि राम एक बाण नीट करत आहेत. रावणाचे भाऊ बिभीषण रामांच्या कानात सल्ला सांगत आहेत. वानरांचा युवराज अंगद आणि हनुमान रामांचे पाय चेपत आहेत. मागे रामांचे भाऊ लक्ष्मण हाती धनुष्य घेऊन पहारा देत आहेत.
चंद्रावरचा काळा डाग
कह मारुत-सुत सुनहु प्रभु, ससि तुम्हार प्रिय दास। तव मूरति बिधु उर बसति, सोइ स्यामता भास॥
चंद्र उगवतो. चंद्रावरचा काळा डाग कसला आहे, ते प्रत्येकाने सांगावे, असे राम म्हणतात. पवनपुत्र हनुमान उत्तर देतात: “प्रभू, ऐका. चंद्र तुमचा लाडका सेवक आहे. तुमची मूर्ती चंद्राच्या हृदयात वसली आहे; तोच काळेपणा बाहेर दिसतो.” इतरांना त्यात पृथ्वीची सावली दिसली, राहूने केलेली जखम दिसली, किंवा ब्रह्मदेवाने चंद्रातले सार काढून घेतले, त्या जागेचे भोक दिसले. राहू म्हणजे चंद्राला गिळणारा राक्षस. रामांनी म्हटले, तो डाग म्हणजे विष; विष हा चंद्राचा लाडका भाऊ. हनुमानांना मात्र तिथे सावळे रामच दिसतात.
एक बाण, कोणाला न दिसलेला
छत्र मुकुट ताटंक तब, हते एकही बान। सब के देखत महि परे, मरम न कोऊ जान॥
दक्षिणेकडे रामांना काळे ढग आणि वीज दिसते. बिभीषण सांगतात, ते ढग म्हणजे रावणाचे राजछत्र, आणि ती वीज म्हणजे मंदोदरीच्या कानांतल्या कुंडलांची चमक; मंद गडगडाट म्हणजे नगाऱ्यांचा आवाज. रावणाचा गर्व पाहून राम हसतात, धनुष्याला दोरी चढवतात, आणि बाण लावतात. त्या एकाच बाणाने राम छत्र, मुकुट आणि कुंडले पाडतात. सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत ती जमिनीवर पडतात, आणि ती कशाने पडली, हे कोणालाच कळत नाही. बाण परत रामांच्या भात्यात येऊन बसतो, आणि रावणाच्या दरबारात भीती पसरते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ४–१३ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ४ ते १३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५; दोहा ६; ९, चौपाई ४; ९, चौपाई ५; दोहा ११; दोहा १२; दोहा १३.