रामचरितमानस · लंकाकांड
लक्ष्मणांसाठी रामांचा विलाप
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेसमोरच्या रामांच्या छावणीत मध्यरात्र झाली आहे. राक्षसाचा भाला लागलेले रामांचे भाऊ लक्ष्मण अजून शुद्धीवर आलेले नाहीत. औषधी आणायला गेलेले हनुमानही परतलेले नाहीत. राम भावाला उचलून छातीशी धरतात. ते एखाद्या माणसासारखे बोलू लागतात, असे काव्य सांगते. लक्ष्मणांनी आपल्यासाठी काय काय सोडले, ते त्यांना आठवते. वडिलांचे वचन आपण पाळलेच नसते तर बरे झाले असते, असे त्यांना वाटते. अयोध्येत कोणते तोंड घेऊन जायचे? लक्ष्मणांच्या आईने आपला मुलगा रामांच्या हाती सोपवला होता; आता त्या माऊलीला काय सांगायचे? ही कथा आपल्या पत्नी उमा यांना सांगणारे शिव म्हणतात, राम एक आणि अखंड आहेत; भक्तांवरील कृपेमुळे ते माणसाचे वागणे दाखवतात. प्रभूंचा तो विलाप ऐकून वानर व्याकूळ होतात. इतक्यात पर्वत घेऊन हनुमान येऊन पोचतात, आणि राम कृतज्ञतेने त्यांना मिठी मारतात. वैद्य सुषेण लगेच औषध तयार करतो. लक्ष्मण आनंदाने उठून बसतात. राम भावाला हृदयाशी कवटाळतात, आणि सगळी अस्वले आणि वानर आनंदित होतात. मग हनुमान वैद्याला जसे आणले होते तसेच, घरासकट, लंकेत परत पोचवतात.
तू आई-वडील सोडलेस
सकहु न दुखित देखि मोहि काऊ। बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ॥ मम हित लागि तजेहु पितु माता। सहेउ बिपिन हिम आतप बाता॥
बेशुद्ध लक्ष्मणांशी राम बोलतात: “भाऊ, मला दुःखी पाहणे तुला कधीच सहन झाले नाही; तुझा स्वभाव नेहमीच कोमल. माझ्यासाठी तू आई-वडील सोडलेस, आणि वनात थंडी, ऊन आणि वारा सोसलास.” रामांच्या चौदा वर्षांच्या वनवासात लक्ष्मण आपणहून त्यांच्यासोबत आले. आता त्यांना ऐकू येत असल्यासारखे राम त्यांच्याशी बोलत आहेत.
आधी कळले असते तर
सो अनुराग कहाँ अब भाई। उठहु न सुनि मम बच बिकलाई॥ जौँ जनतेउँ बन बंधु बिछोहू। पिता बचन मनतेउँ नहिँ ओहू॥
“भाऊ, ते प्रेम आता कुठे गेले? माझे व्याकूळ बोलणे ऐकूनही तू उठत नाहीस? वनात भावाचा वियोग होणार, हे आधी कळले असते, तर मी वडिलांचे वचन मानले नसते.” वडिलांचे वचन पाळण्यासाठीच राम वनवासाला गेले; त्यांच्या सगळ्या कथेचे मूळ तेच. आता दुःखात त्यांना वाटते, ते वचन पाळले नसते तर बरे झाले असते.
दुसरा भाऊ मिळत नाही
सुत बित नारि भवन परिवारा। होहिँ जाहिँ जग बारहि बारा॥ अस बिचारि जिय जागहु ताता। मिलइ न जगत सहोदर भ्राता॥
भावाला धरून राम पुढे म्हणतात: “मुलगे, धन, पत्नी, घर आणि कुटुंब या जगात पुन्हा पुन्हा येतात आणि जातात. हे मनात जाणून जागा हो, बाळा. सख्खा भाऊ मात्र या जगात पुन्हा मिळत नाही.” बाकी प्रत्येक नाते जग परत देते, पण भाऊ परत देत नाही, असे ते म्हणतात.
अयोध्येला कोणते तोंड दाखवू
जैहउँ अवध कवन मुँह लाई। नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई॥ बरु अपजस सहतेउँ जग माहीं। नारि हानि बिसेष छति नाहीं॥
लक्ष्मणांच्या दुःखात बुडालेले राम आक्रोश करतात: “पत्नीसाठी प्रिय भाऊ गमावून मी अयोध्येला कोणते तोंड घेऊन जाऊ? त्यापेक्षा जगातली बदनामी सोसली असती तरी चालले असते. पत्नी गमावणे ही काही मोठी हानी नाही.” ही पत्नी म्हणजे सीता; रावणाने त्यांना लंकेत कैदेत ठेवले आहे. बेशुद्ध भावाला धरून दुःखाच्या भरात राम स्वतः हे शब्द बोलत आहेत.
करुणेत वीररस
प्रभु प्रलाप सुनि कान, बिकल भये बानर निकर। आइ गयउ हनुमान, जिमि करुना महँ बीररस॥
प्रभूंचा तो बेभान विलाप ऐकून सगळे वानर व्याकूळ होतात. तेवढ्यात हनुमान येऊन पोचतात, जणू करुणरसात वीररस प्रकटावा. काव्य येथे दोन रसांची प्रतिमा वापरते: रात्रभर दाटलेले दुःख, आणि पर्वत घेऊन येणाऱ्या हनुमानांनी आणलेला वीररस. त्यांच्या येण्याने शोकाचे वातावरण आशेत बदलते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ६१–६२ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ६१ ते ६२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ६१, चौपाई २; ६१, चौपाई ३; ६१, चौपाई ४; ६१, चौपाई ६; सोरठा ६१.