रामचरितमानस · लंकाकांड
रावणाच्या हृदयात सीता
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
दिवसभराच्या युद्धानंतर राक्षसराज रावण बेशुद्ध पडला आहे. त्या रात्री त्रिजटा सीतांकडे येते, आणि घडलेले सगळे त्यांना सांगते. सीतांवर पहारा देणाऱ्या राक्षसींपैकी ती एक, पण मायाळू आहे. रावणाची मस्तके आणि हात तोडले तरी पुन्हा उगवतात, हे ऐकून सीता घाबरतात. मग तो मरणार तरी कसा? आपल्याच दुर्दैवामुळे तो जिवंत आहे, असे म्हणून त्या स्वतःलाच दोष देतात. त्रिजटा त्यांची समजूत घालते. हृदयात बाण लागला तर रावण मरेल, असे ती सांगते. पण प्रभू तिथे बाण मारणार नाहीत, कारण रावणाच्या हृदयात सीता राहतात. मस्तके तुटू लागताच त्याचे मन सीतांवरून सुटेल, आणि मग राम बाण मारतील. त्रिजटा घरी जाते. ती रात्र संपता संपत नाही, आणि सीता रात्रभर शोक करतात. शेवटी त्यांचा डावा डोळा आणि डावा बाहू फडफडू लागतात, आणि त्यांना धीर येतो. मध्यरात्री रावण जागा होतो. आपल्याला रणांगणातून दूर नेले म्हणून तो सारथ्याला शिव्या घालतो. पहाट होताच तो पुन्हा लढायला निघतो. अस्वले आणि वानर त्याला ओरबाडतात. त्यांचे बळ पाहून रावण क्षणात अदृश्य होतो, आणि आपली माया पसरतो.
हृदयाला चुकवणारा बाण
प्रभु ताते उर हतइँ न तेही। एहि के हृदय बसति बैदेही॥
हृदयात बाण लागला तर देवांचा शत्रू रावण मरेल, असे त्रिजटेने सीतांना सांगितले आहे. मग तो अजून जिवंत कसा, याचे कारणही ती सांगते: “प्रभू याच कारणाने त्याच्या हृदयावर बाण मारत नाहीत: त्याच्या हृदयात सीता राहतात.” रावणाचे मन सीतांवरच खिळलेले आहे. म्हणून बाण ज्या हृदयाचा वेध घेईल, त्याच हृदयात त्या राहतात.
रामांच्या पोटात सारी विश्वे
एहि के हृदय बस जानकी जानकी-उर मम बास है। मम उदर भुवन अनेक लागत, बान सब कर नास है॥ सुनि बचन हरष बिषाद मन अति, देखि पुनि त्रिजटा कहा। अब मरिहि रिपु एहि बिधि सुनहि सुंदरि तजहि संसय महा॥
प्रभूंच्या मनातले हे कारण त्रिजटा जणू रामांच्याच शब्दांत सांगते: “याच्या हृदयात जानकी राहते, आणि जानकीच्या हृदयात माझे घर आहे. माझ्या पोटात असंख्य विश्वे आहेत. तिथे बाण लागला, तर ती सगळी नष्ट होतील.” हे ऐकून सीतांच्या मनात एकाच वेळी खूप आनंद आणि खूप दुःख दाटते. त्यांना असे पाहून त्रिजटा पुन्हा म्हणते: “सुंदरी, आता शत्रू कसा मरेल ते ऐका, आणि हा मोठा संशय सोडून द्या.” साखळी अशी आहे: रावणाच्या हृदयात सीता, सीतांच्या हृदयात राम, आणि रामांच्या ठायी सारी सृष्टी.
मन सुटेल तेव्हा
काटत सिर होइहि बिकल, छुटि जाइहि तब ध्यान। तब रावन कहँ हृदय महँ, मरिहहिं राम-सुजान॥
त्रिजटा उपाय सांगते: “मस्तके तुटू लागताच तो व्याकूळ होईल, आणि मग त्याचे मन तुमच्यावरून सुटेल. तेव्हा सुजाण राम रावणाच्या हृदयावर बाण मारतील.” मस्तके तुटण्याच्या वेदनेने त्याचा सीतांविषयीचा ध्यास तुटेल. मग बाण अशा हृदयावर लागेल, ज्यात त्या उरलेल्या नसतील.
शुभ शकुन
जब अति भयउ बिरह उर दाहू। फरकेउ बाम नयन अरु बाहू॥ सगुन बिचारि धरी मन धीरा। अब मिलिहहिँ कृपाल रघुबीरा॥
विरहाचा दाह हृदयात असह्य होतो, तेव्हा सीतांचा डावा डोळा आणि डावा बाहू फडफडू लागतात. हा शुभ शकुन आहे, असा विचार करून त्या मनाला धीर देतात: “आता कृपाळू रघुवीर मला भेटतील.” स्त्रीचे डावे अंग फडफडणे हे शुभ बातमीचे लक्षण मानले जाई. रघुवीर म्हणजे रघुकुळातले वीर राम. या शकुनाने सीतांना आशा वाटू लागते.
मध्यरात्री जागा झालेला रावण
इहाँ अर्ध निसि रावन जागा। निज सारथि सन खीझन लागा॥ सठ रन-भूमि छड़ायसि मोही। धिग धिग अधम मंदमति तोही॥
इकडे मध्यरात्री रावण जागा होतो, आणि आपल्याच सारथ्यावर चिडू लागतो: “मूर्खा, तू मला रणभूमीवरून दूर नेलेस! धिक्कार असो, धिक्कार असो तुझा, नीचा, मंदबुद्धी!” त्या दिवशी आधी सारथ्याने बेशुद्ध रावणाला रथात घालून लंकेत आणले होते. जागा होताच आपण रणांगणावर नाही हे त्याला कळते, आणि तो संतापतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ९९–१०० ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ९९ ते १००. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९९, चौपाई ७; ९९, छंद १; दोहा ९९; १००, चौपाई ३; १००, चौपाई ४.