रामचरितमानस · लंकाकांड
तरंगणाऱ्या दगडांचा सेतू
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकाकांड हे काव्याचे सहावे कांड राम आणि शिव यांच्या प्रार्थनांनी सुरू होते. मग कथा समुद्र ओलांडण्याच्या प्रसंगाकडे वळते. वानर-अस्वलांच्या सेनेसह राम समुद्रकिनारी उभे आहेत. पाण्यापलीकडे लंका आहे. नम्र झालेल्या समुद्राने पलीकडे जाण्याचा उपाय सांगितला आहे, आणि तो आपल्या घरी परतला आहे. आता राम आपल्या मंत्र्यांना बोलावून म्हणतात, “उशीर कशाला? सेनेसाठी सेतू बांधा.” अस्वलांचे वृद्ध राजे जांबवान नल आणि नील या दोन वानर भावांना बोलावतात. रामांच्या प्रतापाचे स्मरण करून सेतू बांधा, असे ते सांगतात. सगळी सेना रामांचा जयजयकार करत धावत सुटते. खेळता खेळता वानर उंच उंच डोंगर आणि झाडे उपटून आणतात. मोठमोठ्या शिळा नल-नील चेंडूसारख्या झेलतात. स्वतः बुडणारे आणि दुसऱ्यांना बुडवणारे दगड जहाजांसारखे तरंगू लागतात. सेतूची शोभा पाहून रामांना आनंद होतो. ते म्हणतात, “ही भूमी फार सुंदर आहे. इथे मी शिवांची स्थापना करीन. ही माझ्या मनाची मोठी इच्छा आहे.”
काळरूपी हत्तीचा सिंह
रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहम् योगींद्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम्। मायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृंदैकदेवम् वंदे कंदावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरूपम्॥
पहिली प्रार्थना संस्कृतमध्ये आहे: “मी रामांना वंदन करतो. कामदेवाचे शत्रू शिव त्यांची सेवा करतात. ते संसाराचे भय दूर करतात. मदमस्त हत्तीसारख्या काळासाठी ते सिंह आहेत. ते योग्यांचे स्वामी आहेत, ज्ञानाने जाणता येणारे आहेत. ते गुणांचे भांडार आहेत, अजिंक्य आहेत, गुणांच्या आणि विकारांच्या पलीकडे आहेत. ते मायेच्या पलीकडे आहेत, देवांचे स्वामी आहेत, दुष्टांच्या नाशात सदा तत्पर आहेत, ब्राह्मणांचे एकमेव दैवत आहेत. ते मेघासारखे सुंदर, कमळासारख्या डोळ्यांचे आहेत; पृथ्वीच्या राजाचे रूप घेतलेले देव आहेत.” कामदेव म्हणजे प्रेमाचा देव; शिवांनी त्याला जाळून भस्म केले होते.
प्रत्येक क्षण एक बाण
लव निमेष परमानु जुग, बरष कलप सर चंड। भजसि न मन तेहि राम कहँ, काल जासु कोदंड॥
प्रार्थनांनंतर कवी आपल्याच मनाला सांगतात: “लव, निमेष, परमाणू, युगे, वर्षे आणि कल्प हे ज्यांचे प्रखर बाण आहेत; काळ हेच ज्यांचे धनुष्य आहे. मना, अशा रामांचे भजन तू करत नाहीस, असे कसे?” पहिली तीन म्हणजे काळाची अगदी लहान मापे, साधारण पापणी लवण्याइतकी. कल्प म्हणजे जगाचे एक संपूर्ण युग.
तुमचे नाव हाच सेतू
सुनहु भानु-कुल-केतु, जामवंत करजोरि कह। नाथ नाम तव सेतु, नर चढ़ि भवसागर तरहिँ॥
सेतू बांधण्याविषयी रामांनी विचारले, तेव्हा अस्वलांचे वृद्ध राजे जांबवान हात जोडून उत्तर देतात: “सूर्यवंशाचे भूषण असलेल्या प्रभू, ऐका. नाथ, तुमचे नाव हाच सेतू आहे. त्यावर चढून माणसे भवसागर, म्हणजे जन्म-मृत्यूचा न संपणारा फेरा, पार करतात.” जांबवान पुढे म्हणतात, जर रामांचे नाव माणसांना त्या सागरापार नेते, तर हा छोटासा समुद्र पार करायला कितीसा वेळ लागणार?
शिवांइतके प्रिय कोणी नाही
सुनि कपीस बहु दूत पठाये। मुनिबर सकल बोलि लेइ आये॥ लिंग थापि बिधिवत करि पूजा। सिव समान प्रिय मोहि न दूजा॥ सिव-द्रोही मम भगत कहावा। सो नर सपनेहुँ मोहिँ न भावा॥ संकर-बिमुख भगति चह मोरी। सो नारकी मूढ़ मति थोरी॥
रामांची इच्छा ऐकून वानरराज सुग्रीव अनेक दूत पाठवतो, आणि ते सगळ्या श्रेष्ठ मुनींना बोलावून आणतात. राम शिवलिंगाची स्थापना करतात. लिंग म्हणजे ज्या चिन्हात शिवांची पूजा होते, ते. विधिपूर्वक पूजा करून राम म्हणतात: “शिवांइतके प्रिय मला दुसरे कोणी नाही. जो शिवांचा द्रोह करतो आणि स्वतःला माझा भक्त म्हणवतो, तो मला स्वप्नातही आवडत नाही. जो शंकरांकडे पाठ फिरवून माझी भक्ती मागतो, तो अल्पबुद्धी मूर्ख नरकात जाईल.”
रामेश्वराचे पुण्य
जो रामेस्वर दरसन करिहहिँ। ते तनु तजि मम लोक सिधरिहहिँ॥ जो गंगा-जल आनि चढ़ाइहि। सो साजुज्य मुक्ति नर पाइहि॥
आपण स्थापन केलेल्या शिवांना राम रामेश्वर म्हणतात, आणि पुढे सांगतात: “जे रामेश्वराचे दर्शन घेतील, ते देह सोडल्यावर माझ्या लोकी जातील. जो पवित्र गंगेचे पाणी आणून रामेश्वराला अर्पण करील, त्याला सायुज्य मुक्ती मिळेल, म्हणजे तो परमेश्वराशी एकरूप होईल.” रामेश्वर या नावात रामांचे नाव आणि ‘ईश्वर’, म्हणजे स्वामी, हा शब्द जोडलेले आहेत.
समुद्र तरलेले दगड
श्रीरघुबीर प्रताप ते, सिंधु तरे पाषान। ते मतिमंद जे राम तजि, भजहिँ जाइ प्रभु आन॥
नल-नील यांनी सेतू बांधला आहे, आणि रामांच्या कृपेने त्यांची कीर्ती उजळली आहे. यात समुद्राचा मोठेपणा नाही, दगडांचा काही गुण नाही, आणि वानरांचे कौशल्यही नाही: “श्री रघुवीरांच्या प्रतापाने दगड समुद्रावर तरले. रामांना सोडून जे दुसऱ्या स्वामीचे भजन करायला जातात, ते मंदबुद्धी होत.” रामांचे कूळ राजा रघूंच्या नावाने ओळखले जाते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे १–३ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे १ ते ३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक १; दोहा १; सोरठा १ (दुसरा); १, चौपाई ३; १, चौपाई ४; २, चौपाई १; दोहा ३.