रामचरितमानस · लंकाकांड
धर्माचा रथ
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
आपला मुलगा मेघनाद मारला गेला, ही बातमी लंकेत राक्षसराज रावणाला कळते, आणि तो बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळतो. त्याची राणी मंदोदरी छाती बडवून रडते. सगळे नगर शोकात बुडते, आणि प्रत्येक जण रावणालाच दोष देतो. रावण स्त्रियांचे सांत्वन करतो. सगळे जग नाशवंत आहे, असे तो त्यांना सांगतो. बोलणे शहाणपणाचे आहे, पण बोलणारा तसा नाही, असे काव्य म्हणते. पहाटे वानर चारही दरवाजांना वेढा घालतात. रावण आपल्या सेनापतींना सांगतो, ज्याचे मन डळमळत असेल त्याने आताच निघून जावे; शत्रूला मी माझ्या बाहूंनी उत्तर देईन. तो वाऱ्यासारख्या वेगवान रथावर चढतो. हातांतून शस्त्रे गळून पडतात, घोडे उधळतात, आणि घुबडे यमदूतांसारखी ओरडतात. पण गर्वाने तो कोणत्याही अपशकुनाकडे लक्ष देत नाही. त्याची सेना निघते, धरती हादरते, आणि रामांचा जयजयकार करत वानर तुटून पडतात. रावणाचे भाऊ बिभीषण आता रामांच्या पक्षात आहेत. रावण रथात आणि राम पायी, हे ते पाहतात. प्रेमापोटी त्यांना रामांची काळजी वाटू लागते. राम त्यांना एक चित्र रंगवून उत्तर देतात: जिंकून देणारा रथ गुणांनी बनलेला असतो. बिभीषण आनंदाने त्यांचे पाय धरतात, आणि म्हणतात, या बोलण्याने तुम्ही मला उपदेश केलात.
दुसऱ्यांना उपदेश
तिन्हहिँ ज्ञान उपदेसा रावन। आपुन मंद कथा सुभ-पावन॥ पर-उपदेस कुसल बहुतेरे। जे आचरहिँ ते नर न घनेरे॥
रावण स्त्रियांना ज्ञानाचा उपदेश करतो. तो स्वतः अधम आहे, पण त्याचे बोलणे शुभ आणि पवित्र आहे. दुसऱ्यांना उपदेश करण्यात कुशल असे पुष्कळ असतात; स्वतः तसे वागणारे मात्र फार नसतात. मेघनादासाठी त्या स्त्रिया शोक करत आहेत. दुसरी ओळ ही काव्यातली एक अतिशय प्रसिद्ध उक्ती आहे. आपण स्वतः तसे न वागता दुसऱ्यांना उपदेश करणाऱ्या कोणाहीबद्दल ती आजही म्हटली जाते.
ना रथ, ना पायांत वहाणा
रावन रथी बिरथ रघुबीरा। देखि बिभीषन भयउ अधीरा॥ अधिक प्रीति मन भा संदेहा। बंदि चरन कह सहित सनेहा॥ नाथ न रथ नहिँ तनु पदत्राना। केहि बिधि जितब बीर बलवाना॥ सुनहु सखा कह कृपानिधाना। जेहि जय होइ सो स्यंदन आना॥
रावण रथात आहे आणि राम पायी आहेत, हे पाहून बिभीषण अस्वस्थ होतात. अतिशय प्रेमामुळे त्यांच्या मनात शंका दाटते. ते रामांच्या पायांना वंदन करून प्रेमाने म्हणतात: “नाथ, तुमच्यापाशी रथ नाही, अंगावर कवच नाही, पायांत वहाणा नाहीत. एवढ्या बलवान वीराला तुम्ही कसे जिंकणार?” कृपानिधी प्रभू उत्तर देतात: “मित्रा, ऐक. ज्या रथाने विजय मिळतो, तो रथ वेगळाच असतो.”
शौर्य आणि धैर्य ही चाके
सौरज धीरज तेहि रथ चाका। सत्य सील दृढ़ ध्वजा पताका॥ बल-बिबेक-दम-परहित घोरे। छमा-कृपा-समता रजु जोरे॥
राम म्हणतात: “शौर्य आणि धैर्य ही त्या रथाची चाके आहेत. सत्य आणि शील हे त्याचे भक्कम ध्वज आणि पताका. बळ, विवेक, इंद्रियनिग्रह आणि परोपकार हे त्याचे घोडे. क्षमा, दया आणि समता यांच्या लगामांनी ते जोडलेले आहेत.” युद्धरथाचा प्रत्येक भाग इथे एक गुण होतो. रथाचे आणखी भाग राम पुढे सांगणार आहेत.
ईश्वरभजन हा सारथी
ईस-भजन सारथी-सुजाना। बिरति चर्म संतोष-कृपाना॥ दान-परसु बुधि-सक्ति-प्रचंडा। बर-बिज्ञान-कठिन-कोदंडा॥
“ईश्वराचे भजन हा त्या रथाचा कुशल सारथी. वैराग्य ही ढाल, आणि संतोष ही तलवार. दान हा परशू, बुद्धी ही प्रचंड शक्ती, आणि श्रेष्ठ विज्ञान हे कणखर धनुष्य.” सारथी सगळ्या रथाला दिशा देतो; ती जागा राम ईश्वराच्या भजनाला देतात. वैराग्य म्हणजे जगातल्या गोष्टींच्या हव्यासापासून मुक्ती. शक्ती म्हणजे इथे भाला, आणि विज्ञान म्हणजे सर्वोच्च ज्ञान.
अभेद्य कवच
अमल अचल-मन त्रोन-समाना। सम-जम-नियम सिलीमुख नाना॥ कवच अभेद बिप्र-गुरु-पूजा। एहि सम बिजय उपाय न दूजा॥
रणभूमीवरच बिभीषणांना उपदेश करताना राम पुढे म्हणतात: “निर्मळ आणि स्थिर मन हा भाता आहे. शम, यम आणि नियम हे त्यातले अनेक बाण. ब्राह्मणांची आणि गुरूंची पूजा हे कधीही न भेदले जाणारे कवच. विजयाचा याच्यासारखा दुसरा उपाय नाही.” ब्राह्मण हा पुरोहितांचा वर्ण, आणि गुरू म्हणजे आध्यात्मिक शिक्षक. शम म्हणजे मनाची शांती, यम म्हणजे संयम, आणि नियम म्हणजे रोजच्या जीवनातली व्रते आणि आचार; ही मनाची आणि आचरणाची साधने आहेत.
संसार नावाचा शत्रू
महा अजय संसार-रिपु, जीति सकइ सो बीर। जाके अस रथ होइ दृढ़, सुनहु सखा मतिधीर॥
“ज्याच्यापाशी असा भक्कम रथ असतो, तो वीर संसार नावाच्या त्या महान, अजिंक्य शत्रूलाही जिंकू शकतो. हे स्थिरबुद्धी मित्रा, ऐक.” याआधी राम म्हणाले आहेत: धर्माच्या या रथावर बसणाऱ्याला जगात कुठलाही शत्रू हरवू शकत नाही. शेवटी ते ज्या शत्रूचे नाव घेतात, तो शत्रू म्हणजे संसारच: प्रत्येक जीवाला बांधणारा जन्म-मृत्यूचा फेरा.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ७७–८० ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ७७ ते ८०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७८, चौपाई १; ८०, चौपाई १; ८०, चौपाई २; ८०, चौपाई ३; ८०, चौपाई ४; ८०, चौपाई ५; दोहा ८०.