रामचरितमानस · लंकाकांड
कुंभकर्णाचा अंत
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
कुंभकर्ण हा लंकेचा राजा रावण याचा महाकाय भाऊ. आधीच्या लढाईत वानरराज सुग्रीवाने त्याचे नाक आणि कान चावून तोडले आहेत. आता तो संतापलेल्या काळासारखा पुन्हा रणात घुसतो. कोट्यवधी वानरांना धरून तो गिळून टाकतो. ते त्याच्या तोंडातून, नाकातून आणि कानांतून बाहेर निसटतात. सगळी सेना पळू लागते. राम आपल्या भावाला आणि मित्रांना सेना सांभाळायला सांगतात, आणि हातात धनुष्य घेऊन स्वतः शत्रूवर चालून जातात. क्षणार्धात त्यांचे बाण राक्षसांची सेना कापून काढतात, आणि परत भात्यात येऊन बसतात. कुंभकर्ण डोंगर फेकतो; रामांचे बाण त्यांची धूळ करतात. ढगातून वीज जावी, तसे ते बाण त्या राक्षसाच्या देहातून आरपार जातात. वानर रामांना हाका मारतात, “आम्हाला वाचवा!” राम कुंभकर्णाचे दोन्ही हात तोडतात, मग त्याचे आ वासलेले तोंड बाणांनी भरून टाकतात. शेवटी ते त्याचे मस्तक उडवतात. ते मस्तक रावणापुढे जाऊन पडते. धड तरीही धावत राहते; तेव्हा राम त्याचे दोन तुकडे करतात. रामांना पाहण्याची कुंभकर्णाला ओढ लागली होती; आता त्याचे तेज रामांच्या मुखात शिरते. देव फुलांचा वर्षाव करतात. संध्याकाळ होते आणि दोन्ही सेना माघारी फिरतात. लंकेत रावण भावाचे मस्तक पुन्हा पुन्हा छातीशी धरून रडतो.
दोन्ही भुजा तुटल्या
लीन्ह एक तेहि सैल उपाटी। रघुकुल तिलक भुजा सोइ काटी॥ धावा बाम बाहु गिरि धारी। प्रभु सोउ भुजा काटि महि पारी॥
कुंभकर्ण एक डोंगर उपटतो, आणि रघुकुळाचे भूषण राम तोच हात कापून टाकतात. मग डाव्या हातात डोंगर धरून तो धावून येतो. प्रभू तोही हात कापतात, आणि जमिनीवर पाडतात. हात नसतानाही तो लढतच राहतो. काव्य आता त्याला पंख छाटलेल्या मंदर पर्वताची उपमा देते. तिन्ही लोक गिळून टाकील, अशा नजरेने तो रामांकडे पाहतो.
काळाचा जिवंत भाता
सरन्हि भरा मुख सनमुख धावा। काल-त्रोन सजीव जनु आवा॥ तब प्रभु कोपि तीब्र सर लीन्हा। धर तेँ भिन्न तासु सिर कीन्हा॥
तोंडात बाण ठासून भरलेले असतानाही कुंभकर्ण थेट रामांवर धावून येतो. जणू काळाचा भाताच जिवंत होऊन चालून येत आहे. तेव्हा प्रभू रागावून एक तीक्ष्ण बाण घेतात, आणि त्याचे मस्तक धडापासून वेगळे करतात. रामांच्या बाणांनी भरलेले त्या राक्षसाचे वासलेले तोंड म्हणजे जणू भाता; आणि तो भाता काळाचा आहे.
त्याचे तेज रामांच्या मुखात
परे भूमि जिमि नभ तेँ भूधर। हेठ दाबि कपि भालु निसाचर॥ तासु तेज प्रभु बदन समाना। सुर मुनि सबहिँ अचंभव माना॥
आकाशातून डोंगर कोसळावेत, तसे त्याच्या देहाचे दोन तुकडे जमिनीवर पडतात. त्यांच्याखाली वानर, अस्वले आणि राक्षस चिरडले जातात. त्याचे तेज प्रभूंच्या मुखात शिरते. ते पाहून देव, मुनी आणि सगळेच थक्क होतात. मस्तकाविना धावणाऱ्या धडाचे रामांनी नुकतेच दोन तुकडे केले आहेत. या भागाच्या शेवटचा दोहा त्या तेजाचा अर्थ सांगतो: प्रभूंनी त्या राक्षसाला आपल्या धामात घेतले.
अशालाही निजधाम
निसिचर अधम मलाकर, ताहि दीन्ह निज धाम। गिरजा ते नर मंदमति, जे न भजहिँ श्रीराम॥
ही कथा पार्वतींना सांगणारे शिव मध्येच थांबून म्हणतात: “तो राक्षस अधम होता, मळाची खाण होता; तरीही प्रभूंनी त्याला आपले धाम दिले. गिरिजे, जे श्रीरामांचे भजन करत नाहीत, ती माणसे मंदबुद्धी होत.” गिरिजा म्हणजे “पर्वताची कन्या”; इथे शिव पार्वतींना याच नावाने हाक मारतात. “मळाची खाण” म्हणजे पाप आणि अशुद्धी यांनी भरलेला. असा असूनही तो राक्षस प्रभूंच्या धामाला गेला.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ६७–७२ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ६७ ते ७२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७०, चौपाई ५; ७१, चौपाई २; ७१, चौपाई ४; दोहा ७१.