रामचरितमानस · लंकाकांड
पुष्पकातून अयोध्येकडे
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
युद्ध संपले आहे. लंकेचे नवे राजे बिभीषण रामांच्या चरणी नमस्कार करतात. ते रामांना विनंती करतात: “माझ्या घरी विसावा घ्या, माझा खजिना वानरांना वाटा, आणि मग मलाही बरोबर घेऊन अयोध्येला चला.” रामांचे डोळे भरून येतात. त्यांचे मन घरी राहिलेल्या भावाकडे लागले आहे. भाऊ कृश झाले आहेत, तापसाच्या वेशात राहतात, आणि अखंड रामनाम जपतात. बिभीषण पुष्पक हे उडणारे विमान बाहेर आणतात. ते त्यात रत्ने आणि वस्त्रे भरतात, आणि आकाशातून खाली उधळतात. वानर रत्ने तोंडात घालतात आणि थुंकून टाकतात; ते पाहून राम हसतात. राम वानरांना सांगतात, तुमच्या बळावर शत्रू पडला; आता घरी जा, माझे स्मरण ठेवा, आणि कोणालाही भिऊ नका. हे ऐकून आम्ही लाजेने मरतो, असे वानर उत्तर देतात. आनंद आणि दुःख एकत्र घेऊन ते निघतात. पण प्रेमामुळे प्रमुख वानरांना बोलवत नाही, आणि राम त्यांना पुष्पकात घेतात. विमान उत्तरेकडे उडते, आणि रणभूमी, सेतू आणि वने ओलांडून अयोध्येकडे जाते. गंगेच्या काठी निषादांचा प्रमुख गुह ही बातमी ऐकतो, आणि धावत येतो. वनवासाला जाताना रामांचे स्वागत त्यानेच तिथे केले होते. प्रभू आणि सीता यांना पाहून तो बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडतो. राम त्याला उचलून हृदयाशी धरतात, आणि त्याची खुशाली विचारतात.
प्रत्येक क्षण एक कल्प
तोर कोस-गृह मोर सब, सत्य बचन सुनु भ्रात। भरत दसा सुमिरत मोहि, निमिष कल्प सम जात॥
राम बिभीषणांना उत्तर देतात: “तुझा खजिना आणि तुझे घर सगळे माझेच आहे; भाऊ, मी खरे सांगतो. पण भरताची अवस्था आठवली, तर पापणी लवण्याइतका क्षणही मला एका कल्पासारखा जातो.” कल्प म्हणजे हजारो युगांचा मिळून होणारा अफाट काळ. रामांचे धाकटे भाऊ भरत वनवासाची सारी चौदा वर्षे रामांची वाट पाहत राहिले आहेत. रावणाचे भाऊ बिभीषण आता लंकेचे राजे आहेत.
केवळ प्रेमाने मिळणारी कृपा
उमा जोग जप दान तप, नाना ब्रत मख नेम। राम-कृपा नहिँ करहिँ तसि, जसि निस्केवल प्रेम॥
ही कथा पत्नीला सांगणारे शिव म्हणतात: “उमे, योग, जप, दान, तप, नाना व्रते, यज्ञ आणि नियम यांपैकी कशानेही रामांची कृपा तशी होत नाही, जशी निखळ प्रेमाने होते.” योग म्हणजे ध्यानाची साधना; यज्ञ म्हणजे वेदांत सांगितलेले अग्नीतले विधी.
पुष्पक उत्तरेकडे वळते
अतिसय प्रीति देखि रघुराई। लीन्हे सकल बिमान चढ़ाई॥ मन महँ बिप्र चरन सिर नावा। उत्तर दिसिहि बिमान चलावा॥
प्रमुख वानरांचे अपार प्रेम पाहून रघुराज त्या सगळ्यांना पुष्पक विमानात चढवून घेतात. ते मनातच ब्राह्मणांच्या चरणी मस्तक नमवतात, आणि विमान उत्तर दिशेला चालवतात. अयोध्या उत्तरेला आहे. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहितांचा वर्ण, चार वर्णांतला सर्वांत वरचा.
भरतासारखे हृदयाशी
सब भाँति अधम निषाद सो हरि, भरत ज्योँ उर लाइयो। मति-मंद तुलसीदास सो प्रभु, मोह-बस बिसराइयो॥ यह रावनारि चरित्र पावन राम-पद-रति-प्रद सदा। कामादि-हर बिज्ञान-कर, सुर सिद्ध मुनि गावहिँ मुदा॥
रामांनी गुहाला उचलून हृदयाशी धरले आहे, आणि कवी स्वतः बोलू लागतात. आधी ती भेट: “सर्व प्रकारे अधम असा तो निषाद; त्याला प्रभू हरींनी भरतासारखे हृदयाशी धरले.” मग स्वतःविषयी: “आणि मंदबुद्धी तुलसीदास मोहाच्या आहारी जाऊन अशा प्रभूंना विसरला!” शेवटी कथेविषयी: “रावणाच्या शत्रूची ही पवित्र कथा सदा रामांच्या चरणी प्रेम देते. ती काम आणि इतर विकार दूर करते, आणि खरे ज्ञान देते. देव, सिद्ध म्हणजे पूर्णत्वाला पोचलेले जीव, आणि मुनी ती आनंदाने गातात.”
नामाशिवाय आधार नाही
यह कलिकाल मलायतन, मन करि देखु बिचार। श्रीरघुनाथ-नाम तजि, नाहिँ न आन अधार॥
लंकाकांडाच्या शेवटी कवी कलियुगाविषयी सांगतात; ते स्वतः याच युगात जगत आहेत: “हे कलियुग मळाचे घर आहे. मनात विचार करून पाहा: श्रीरघुनाथांच्या नामावाचून दुसरा कोणताही आधार नाही.” कलियुग हे जगाच्या चार युगांपैकी शेवटचे आणि सर्वांत अंधारलेले युग. रघुनाथ म्हणजे ‘रघुकुळाचे स्वामी’, म्हणजे राम.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ११६–१२१ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ११६ ते १२१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ११६; दोहा ११७ (दुसरा); ११९, चौपाई १; १२१, छंद २; दोहा १२१ (दुसरा).