रामचरितमानस · लंकाकांड
पुन्हा पुन्हा उगवणारी मस्तके
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
राक्षसराज रावणासमोर राम पायी लढत आहेत, हे पाहून देव फार अस्वस्थ होतात. देवांचा राजा आपला स्वतःचा रथ पाठवतो, आणि त्याचा सारथी मातली तो आनंदाने घेऊन येतो. रावण माया पसरतो. वानरांना, आणि रामांचे भाऊ लक्ष्मण यांनाही, राक्षसांमध्ये अनेक राम आणि अनेक लक्ष्मण दिसू लागतात. राम हसतात, आणि क्षणात आपल्या बाणाने ती माया संपवतात. रामांचे वीर फार थकले आहेत. राम त्यांना सांगतात: आता तुम्ही हे द्वंद्व पाहा. असे म्हणून ते रथ पुढे नेतात, आणि ब्राह्मणांच्या चरणकमलांना मस्तक नमवतात. रावण बढाई मारतो: तू ज्या वीरांना हरवलेस, त्यांच्यासारखा मी नाही. राम त्याला सांगतात: काही माणसे फक्त बोलतात, काही बोलतात आणि करतात, आणि काही एक शब्दही न बोलता करून दाखवतात. यावर रावण हसतो. लढाई सुरू होते. दुष्ट माणसाचे बेत फसावेत, तशी रावणाची शस्त्रे निष्फळ ठरतात. तो मातलीला बाण मारून पाडतो, आणि मातली रामांचा जयजयकार करतच पडतो. राम दयेने त्याला उठवतात, आणि त्यांचा राग वाढू लागतो. रामांचे बाण रावणाची दहा मस्तके आणि वीस हात तोडतात, पण ते पुन्हा पुन्हा उगवतात. मग रावण आपले भाऊ बिभीषण यांच्यावर भाला फेकतो; बिभीषण रामांच्या बाजूने लढत आहेत. राम तो वार स्वतः झेलतात. बिभीषण गदा घेऊन रावणावर धावून जातात, आणि दोघे भाऊ एकमेकांशी झुंजू लागतात.
स्वर्गातून आलेला रथ
देवन्ह प्रभुहि पयादे देखा। उपजा उर अति छोभ बिसेखा॥ सुरपति निज रथ तुरत पठावा। हरष सहित मातलि लेइ आवा॥ तेजपुंज रथ दिव्य अनूपा। हरषि चढ़े कोसलपुरभूपा॥ चंचल तुरग मनोहर चारी। अजर अमर मन सम गतिकारी॥
प्रभू पायी आहेत, हे पाहून देवांच्या मनात मोठी काळजी दाटते. देवांचा राजा इंद्र लगेच आपला रथ पाठवतो, आणि त्याचा सारथी मातली तो आनंदाने घेऊन येतो. तो रथ दिव्य आहे, तेजाने झळाळणारा आणि अनुपम. कोसलाधीश राम आनंदाने त्यावर चढतात. त्याचे चार घोडे चपळ आणि देखणे आहेत. ते कधी म्हातारे होत नाहीत, कधी मरत नाहीत, आणि मनाच्या वेगाने धावतात. कोसल हे रामांचे राज्य, आणि अयोध्या त्याची राजधानी.
तीन प्रकारची माणसे
जनि जल्पना करि सुजस नासहि, नीति सुनहि करहि छमा। संसार महँ पूरुष त्रिबिधि पाटल रसाल पनस समा॥ एक-सुमन-प्रद एक-सुमन-फल एक, फलइ केवल लागही॥ एक-कहहिँ कहहिँ-करहिँ अपर एक, करहिँ कहत न बागही॥
रथातूनच राम हसत रावणाच्या बढायांना उत्तर देतात: “फुकटची बडबड करून आपली कीर्ती घालवू नकोस. नीतीचे बोलणे ऐक, आणि शांत हो. या जगात माणसे तीन प्रकारची असतात, पाटल, आंबा आणि फणस या तीन झाडांसारखी. एका झाडाला फक्त फुले येतात, दुसऱ्याला फुले आणि फळे, तर तिसऱ्याला फक्त फळेच लागतात. तसाच एक माणूस फक्त बोलतो; दुसरा बोलतो आणि करतो; आणि तिसरा करतो, पण बोलत नाही.”
रोज नवी वासना
जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर, तिमि तिमि होहिं अपार। सेवत बिषय बिबर्ध जिमि, नित नित नूतन मार॥
रामांचे बाण रावणाची मस्तके आणि हात तोडतात, आणि ते लगेच पुन्हा उगवतात. प्रभू जितक्या वेळा त्याची मस्तके तोडतात, तितकी ती वाढत जातात, अगणित होतात. विषयसुखात रमणाऱ्या माणसाची वासना दिवसेंदिवस नव्याने वाढते; तशीच ही मस्तके वाढतात. या ओळीत वासनेसाठी ‘मार’ हा शब्द आहे. मार हे प्रेमाचा देव मदन याचेही एक नाव आहे.
रामांनी झेललेला भाला
आवत देखि सक्ति खर धारा। प्रनतारति हर बिरद सँभारा॥ तुरत बिभीषन पाछें मेला। सनमुख राम सहेउ सो सेला॥
संतापलेला रावण एक प्रचंड भाला थेट बिभीषणांवर फेकतो. धारदार पात्याचा तो भाला येताना प्रभू पाहतात, आणि आपले ब्रीद राखतात: आपल्याला नमणाऱ्या सर्वांचे दुःख हरण करणारा. ते लगेच बिभीषणांना आपल्यामागे घेतात, आणि स्वतः समोर उभे राहून तो भाला झेलतात. हे ब्रीद म्हणजे नमणाऱ्यांना दिलेले वचनच आहे, आणि बिभीषण रामांना शरण आले आहेत. भाला लागल्यावर राम क्षणभर मूर्च्छित होतात; प्रभूंची ही लीला पाहून देव व्याकूळ होतात.
भावासमोर उभे बिभीषण
उमा बिभीषन रावनहिँ, सनमुख चितव कि काउ। सो अब भिरत काल ज्योँ, श्रीरघुबीर प्रभाउ॥
आपल्या पत्नी उमा यांना ही कथा सांगताना शिव म्हणतात: “उमे, बिभीषण कधी रावणाकडे डोळे वर करून पाहू शकले असते का? तेच बिभीषण आता रघुवीर रामांच्या प्रतापाने काळासारखे त्याच्याशी भिडले आहेत.” बिभीषणांनी गदेने रावणाला खाली पाडले आहे, आणि दोघे भाऊ आता हातघाईवर आले आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ८९–९४ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ८९ ते ९४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८९, चौपाई १; ८९, चौपाई २; ९०, छंद १; दोहा ९२; ९४, चौपाई १; दोहा ९४.