रामचरितमानस · लंकाकांड
अयोध्येवरून गेलेला पर्वत
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेच्या युद्धात रामांचे भाऊ लक्ष्मण बेशुद्ध पडले आहेत. त्यांना बरे करणारी औषधी आणायला हनुमान एका पर्वतावर गेले आहेत. पण नेमकी कोणती वनस्पती, हे त्यांना ओळखता येत नाही. म्हणून ते सगळा पर्वतच उपटतात, आणि तो घेऊन रात्रीच्या आकाशातून अयोध्येवरून वेगाने जातात. तिथे रामांचे भाऊ भरत रामांच्या वनवासाची सारी वर्षे तपस्व्यासारखे राहत आहेत. आकाशात एक प्रचंड आकार पाहून त्यांना वाटते, हा कोणी राक्षस आहे. ते फाळ नसलेला एक बाण मारतात. रामांचे नाव घेत हनुमान बेशुद्ध होऊन खाली पडतात. भरत धावत त्यांच्याजवळ जातात. काही केल्या ते शुद्धीवर येत नाहीत, तेव्हा भरत रडत रडत रामांवरील आपल्या प्रेमाची शपथ घेतात, आणि हनुमान लगेच उठून बसतात. भरत त्यांना मिठी मारतात, आणि राम, सीता आणि लक्ष्मण यांची खबर विचारतात. सारे ऐकून आपण स्वामींच्या काहीच कामी आलो नाही, याचे त्यांना दुःख होते. मग ते मन घट्ट करतात, आणि हनुमानांना पर्वतासकट आपल्या बाणावर बसवून पाठवायची तयारी दाखवतात. क्षणभर हनुमानांना गर्व होतो. मग त्यांना रामांच्या प्रतापाची आठवण होते. ते नमस्कार करून पुढे उडतात, आणि मनातल्या मनात भरतांची पुन्हा पुन्हा स्तुती करतात.
अख्खा पर्वत
देखा सैल न औषध चीन्हा। सहसा कपि उपारि गिरि लीन्हा॥ गहि गिरि निसि नभ धावत भयऊ। अवधपुरी ऊपर कपि गयऊ॥
हनुमानांना पर्वत दिसतो, पण औषधी ओळखू येत नाही. म्हणून ते तत्काळ सगळा पर्वतच उपटून घेतात. तो पर्वत हाती धरून ते रात्रीच्या आकाशातून वेगाने निघतात, आणि अवधपुरीवरून जातात. कोणती वनस्पती तोडावी हे कळेना, म्हणून ते सगळ्याच घेऊन येतात. या ओळीतील अवध म्हणजे अयोध्या, रामांचे स्वतःचे नगर.
फाळ नसलेला बाण
देखा भरत बिसाल अति, निसिचर मन अनुमानि। बिनु फर सायक मारेउ, चाप स्रवन लगि तानि॥
आकाशातला तो अतिशय मोठा आकार भरत पाहतात, आणि हा राक्षस असावा, असा मनात अंदाज करतात. धनुष्याची दोरी कानापर्यंत ओढून ते फाळ नसलेला बाण मारतात. तो बाण लागताच “राम, राम, रघुपती!” असे म्हणत हनुमान बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडतात. रघुपती म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी; रघुकुळ हे रामांचे राजघराणे. ते प्रिय नाव ऐकताच भरत उठून त्यांच्याकडे धावतात.
भरतांची शपथ
जेहि बिधि राम-बिमुख मोहि कीन्हा। तेहि पुनि यह दारुन दुख दीन्हा॥ जौँ मोरे मन बच अरु काया। प्रीति राम-पद-कमल अमाया॥ तौ कपि होउ बिगत स्रम-सूला। जौँ मो पर रघुपति-अनुकूला॥ सुनत बचन उठि बैठ कपीसा। कहि जय जयति कोसलाधीसा॥
वानराला शुद्ध येत नाही, तेव्हा डोळ्यांत पाणी आणून भरत म्हणतात: “ज्या दैवाने मला रामांपासून विन्मुख केले, त्यानेच आता हे भयंकर दुःखही दिले. माझ्या मनात, वाणीत आणि देहात रामांच्या चरणकमलांवर निष्कपट प्रेम असेल, आणि रघुपती राम माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर हा वानर थकव्यातून आणि वेदनेतून मुक्त होवो.” हे शब्द ऐकताच वानरश्रेष्ठ हनुमान उठून बसतात, आणि “कोसलाधीशांचा जय असो, जय असो!” असे म्हणतात. कोसल हे रामांचे राज्य. वनवासाच्या सगळ्या काळात भरत रामांपासून दूर राहिले, आणि याचा दोष ते दैवाला देतात.
भरतांच्या बाणावर स्वारी
तात गहरु होइहि तोहि जाता। काज नसाइहि होत प्रभाता॥ चढ़ु मम सायक सैल समेता। पठवउँ तोहि जहँ कृपानिकेता॥ सुनि कपि मन उपजा अभिमाना। मोरे भार चलिहि किमि बाना॥ राम प्रभाव बिचारि बहोरी। बंदि चरन कह कपि कर जोरी॥
भरत म्हणतात: “बाबा, तुला जायला उशीर होईल, आणि पहाट होताच काम बिघडेल. पर्वतासकट माझ्या बाणावर चढ. करुणेचे घर जिथे आहे, तिथे मी तुला पोचवतो.” हे ऐकून वानराच्या मनात गर्व उपजतो: “माझ्या वजनाने बाण कसा उडेल?” मग पुन्हा रामांच्या प्रतापाचा विचार करून ते भरतांच्या पाया पडतात, आणि हात जोडून बोलतात. करुणेचे घर म्हणजे राम. पुढच्या ओळींत हनुमान उत्तर देतात: रामांचा प्रताप हृदयात ठेवून मी आत्ताच जाईन.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ५८–६० ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ५८ ते ६०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ५८, चौपाई ४; दोहा ५८; ५९, चौपाई ३; ५९, चौपाई ४; ६०, चौपाई ३; ६०, चौपाई ४.