रामचरितमानस · लंकाकांड
वानरांनी उधळलेला यज्ञ
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
युद्धात हार खाऊन राक्षसराज रावण घरी परतला आहे, आणि त्याने एक यज्ञ सुरू केला आहे. त्याचे भाऊ बिभीषण आता रामांच्या पक्षात आहेत. ते रामांना ही बातमी देतात: हा यज्ञ पूर्ण झाला, तर रावण मरणार नाही. पहाटे राम तो यज्ञ मोडायला आपल्या वीरांना पाठवतात. वानर उड्या मारत लंकेत शिरतात, आणि निर्भयपणे रावणाच्या महालात घुसतात. वानरांचा युवराज अंगद रावणाची थट्टा करतो, आणि त्याला लाथ मारतो. पण रावण वर पाहतसुद्धा नाही. मग वानर त्याला चावतात, लाथा मारतात. ते त्याच्या स्त्रियांना केस धरून घराबाहेर ओढत आणतात, आणि त्या स्त्रिया करुण आक्रोश करतात. शेवटी रावण काळासारखा संतापून उठतो, आणि वानरांना धरून जमिनीवर आपटतो. पण यज्ञ उधळला गेला आहे, आणि त्याचा धीर खचतो. जगण्याची सगळी आशा सोडून रावण संतापाने युद्धाला निघतो. देव रामांना विनवतात: आता रावणाशी आणखी खेळू नका; सीता फार दुःखात आहेत. राम हसतात, आणि युद्धासाठी उठतात. त्यांच्या बाणांनी राक्षस धडाधड पडतात. दोन्ही सेनांच्या मधून रक्ताची नदी वाहू लागते. पिशाचे त्या नदीत स्नान करतात, आणि कावळे, गिधाडे व कोल्हे मृतदेह खातात. रावण मनात विचार करतो: आपली सेना नष्ट झाली आहे; आपण एकटे, आणि अस्वले-वानर पुष्कळ. म्हणून आता माया रचावी.
बगळ्याचे ध्यान
रन ते निलज भाजि गृह आवा। इहाँ आइ बक-ध्यान लगावा॥ अस कहि अंगद मारेउ लाता। चितव न सठ स्वारथ मन राता॥
अंगद हा वालीचा मुलगा, वानरांचा युवराज. यज्ञाला बसलेल्या रावणाची तो थट्टा करतो: “रणातून निर्लज्जपणे पळून घरी आलास, आणि इथे बसून बगळ्यासारखे ध्यान लावले आहेस!” असे म्हणून तो रावणाला लाथ मारतो. तो दुष्ट वर पाहतसुद्धा नाही; त्याचे मन आपल्या स्वार्थात गुंतले आहे. बगळा पाण्यात स्थिर उभा राहतो, जणू ध्यानात मग्न आहे. पण त्याची नजर माशावर असते.
रावण रणाला निघतो
जग्य बिधंसि कुसल कपि, आये रघुपति पास। चलेउ लंकपति क्रुद्ध होइ, त्यागि जिवन के आस॥
यज्ञाचा विध्वंस करून वानर सुखरूप रघुपती रामांकडे परत येतात. जगण्याची आशा सोडून लंकापती रावण संतापाने निघतो. तो निघतो तेव्हा भयानक अपशकुन होतात. गिधाडे खाली झेपावतात, आणि त्याच्या मस्तकांवर बसतात. मरण जवळ आलेला रावण कोणाचेही ऐकत नाही; तो युद्धाचे नगारे वाजवण्याचा हुकूम देतो.
देवांची प्रार्थना
इहाँ देवतन्ह अस्तुति कीन्ही। दारुन बिपति हमहि एहि दीन्ही॥ अब जनि राम खेलावहु एही। अतिसय दुखित होति बैदेही॥
रावणाची सेना प्रभूंवर चाल करून येते. इकडे देव स्तुती करून प्रार्थना करतात: “या रावणाने आम्हाला भयंकर संकटात लोटले आहे. हे रामा, आता याच्याशी आणखी खेळू नका. वैदेही सीता फार दुःखी आहेत.” राम जणू रावणाशी नुसते खेळत आहेत, अशा रीतीने देव बोलतात. सीता अजूनही लंकेत रावणाच्या कैदेत आहेत.
राम हसतात
देव बचन सुनि प्रभु मुसुकाना। उठि रघुबीर सुधारे बाना॥ जटा-जूट दृढ़ बाँधे माथे। सोहहिँ सुमन बीच बिच गाथे॥
देवांचे बोलणे ऐकून प्रभू हसतात. रघुवीर राम उठतात, आणि आपले बाण नीट सज्ज करतात. डोक्यावरच्या जटा त्यांनी घट्ट बांधल्या आहेत, आणि त्यांत मधूनमधून गुंफलेली फुले शोभतात. पुढच्या ओळींत त्यांच्या लाल डोळ्यांचे आणि पावसाळी मेघासारख्या सावळ्या शरीराचे वर्णन येते. ते रूप सगळ्या जगाच्या डोळ्यांना आनंद देते. कमरेला भाता बांधलेला आहे, आणि हातात शार्ङ्ग नावाचे कठोर धनुष्य आहे.
देवांची पुष्पवृष्टी
हरषे देव बिलोकि छबि, बरषहिँ सुमन अपार। जय जय प्रभु गुन-ज्ञान-बल, धाम हरन महि भार॥
प्रभू धनुष्यबाण हाताळू लागतात, तेव्हा सगळे जग डळमळते, असे तुलसीदास सांगतात. त्यांचे रूप पाहून देवांना आनंद होतो, आणि ते फुलांचा अखंड वर्षाव करतात. ते म्हणतात: “जय जय प्रभू! तुम्ही गुण, ज्ञान आणि बळ यांचे धाम आहात; पृथ्वीचा भार हरण करणारे आहात!” हा भार म्हणजे राक्षसांच्या दुष्कर्मांचे ओझे. ते उतरवण्यासाठीच प्रभूंनी रामांच्या रूपाने अवतार घेतला.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ८५–८८ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ८५ ते ८८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८५, चौपाई ४; दोहा ८५; ८६, चौपाई ३; ८६, चौपाई ४; दोहा ८६.