रामचरितमानस · लंकाकांड
लक्ष्मणांना लागलेली शक्ती
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेच्या रणभूमीवर आपली सेना माघार घेत आहे, हे राक्षसराज रावण पाहतो. तो रथावर चढतो. त्याच्या वीस हातांत दहा धनुष्ये आहेत. “फिरा! फिरा!” असे ओरडत तो पुढे येतो. त्याच्या बाणांनी धरती आणि आकाश भरून जाते. वानर पळू लागतात, आणि आपल्या सेनापतींना आणि रामांना वाचवण्यासाठी हाका मारतात. तेव्हा रामांचे भाऊ लक्ष्मण रामांच्या पायांना वंदन करतात, आणि रागाने रणात उतरतात. ते रावणाला ओरडून म्हणतात, “वानरांना आणि अस्वलांना कशाला मारतोस? माझ्याकडे पाहा; मी तुझा काळ आहे.” रावण उत्तर देतो: माझ्या मुलाला मारणाऱ्या तुलाच मी शोधत होतो. लक्ष्मण त्याचा रथ मोडतात, सारथ्याला मारतात, आणि छातीत बाण मारून त्याला जमिनीवर पाडतात. रावण उठतो, आणि ब्रह्मदेवांनी दिलेली शक्ती फेकतो. ती लक्ष्मणांना लागते, आणि ते कोसळतात. रावण त्यांना उचलायला जातो, पण त्याला ते उचलता येत नाहीत. तेवढ्यात हनुमान धावत येतात. रावण त्यांना ठोसा मारतो. हनुमान गुडघे टेकतात, पण पडत नाहीत. ते रागाने उठतात, आणि उलट ठोसा मारतात. वीज पडलेल्या डोंगरासारखा रावण कोसळतो. रावण शुद्धीवर येतो, तेव्हा हनुमान स्वतःलाच धिक्कारतात: माझ्या ठोशाने हा मेला नाही! मग ते लक्ष्मणांना उचलून रामांकडे नेतात. रामांचे बोलणे ऐकताच लक्ष्मण उठतात, आणि रावणाला रणातून पळवून लावतात. लंकेत परतल्यावर रावणाला जाग येते, आणि तो एक यज्ञ सुरू करतो.
ब्रह्मदेवांची शक्ती
सत सर पुनि मारा उर माहीं। परेउ अवनितल सुधि कछु नाहीं॥ उठा प्रबल पुनि मुरछा जागी। छाड़िसि ब्रह्म दीन्हि जो साँगी॥
लक्ष्मणांनी रावणाचा रथ मोडला आहे, आणि त्याच्या दहाही मस्तकांवर शंभर शंभर बाण मारले आहेत. आता ते त्याच्या छातीत आणखी शंभर बाण मारतात. रावण जमिनीवर कोसळतो, आणि त्याची शुद्ध हरपते. मूर्च्छा ओसरताच तो बलाढ्य राक्षस पुन्हा उठतो, आणि ब्रह्मदेवांनी दिलेली शक्ती फेकतो. शक्ती म्हणजे एक भाला. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारे देव.
न पेलणारा भार
सो ब्रह्म-दत्त प्रचंड सक्ति अनंत उर लागी सही। परयो बीर बिकल उठाव दसमुख, अतुल बल महिमा रही॥ ब्रह्मांड-भुवन बिराज जाके एक सिर जिमि रज-कनी। तेहि चह उठावन मूढ़ रावन, जान नहिँ त्रिभुवन-धनी॥
ब्रह्मदेवांनी दिलेली ती भयंकर शक्ती लक्ष्मणांच्या छातीत नेमकी लागते. काव्य इथे त्यांना अनंत म्हणते: सगळी पृथ्वी धारण करणारा अनंत शेषनाग. वीर लक्ष्मण व्याकूळ होऊन पडतात. दशमुख रावण त्यांना उचलू पाहतो, पण त्याचे अतुलनीय बळ इथे कामी येत नाही. ज्याच्या एका मस्तकावर सगळे ब्रह्मांड धुळीच्या एका कणासारखे विसावले आहे, त्याला हा मूर्ख रावण उचलू पाहतो. ते तिन्ही लोकांचे स्वामी आहेत, हे त्याला ठाऊकच नाही.
काळालाही गिळणारे
अस कहि लछिमन कहँ कपि ल्यायो। देखि दसानन बिसमय पायो॥ कह रघुबीर समुझु जिय भ्राता। तुम्ह कृतांत भच्छक सुरत्राता॥
रावण पुन्हा उभा राहिला आहे. त्याने हनुमानांचे शब्द ऐकले आहेत: “धिक्कार माझ्या पुरुषार्थाला, धिक्कार मला! हे देवांच्या शत्रू, तू जिवंत उठलास!” असे म्हणून हनुमान लक्ष्मणांना उचलून रामांकडे घेऊन जातात. दशमुख रावण हे आश्चर्याने पाहत राहतो. रघुवीर राम म्हणतात: “भाऊ, मनात नीट समजून घे. तू काळालाही गिळणारा आहेस, आणि देवांचा रक्षक आहेस.”
आकाशात परतलेली शक्ती
सुनत बचन उठि बैठ कृपाला। गई गगन सो सक्ति कराला॥ पुनि कोदंड बान गहि धाये। रिपु सनमुख अति आतुर आये॥
हे शब्द ऐकताच कृपाळू लक्ष्मण उठून बसतात, आणि ती भयंकर शक्ती आकाशात परत जाते. ते पुन्हा धनुष्यबाण हाती घेतात, धावतात, आणि मोठ्या त्वरेने शत्रूसमोर येऊन उभे ठाकतात. पुढच्या लढाईत लक्ष्मण रावणाचा रथ दुसऱ्यांदा मोडतात, आणि दुसरा एक सारथी जखमी राजाला लंकेत परत नेतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे ८१–८४ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे ८१ ते ८४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८३, चौपाई ४; ८३, छंद १; ८४, चौपाई ३; ८४, चौपाई ४.