रामचरितमानस · लंकाकांड
रामांचे विश्वरूप
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
लंकेतल्या सुवेळ पर्वतावरच्या तळावरून रामांनी रावणाच्या मैफलीवर एकच बाण सोडला आहे. त्या बाणाने राक्षसराज रावणाचे मुकुट आणि त्याची राणी मंदोदरी हिची कुंडले खाली पाडली. हा अपशकुन पाहून दरबार घाबरला आहे. रावण मात्र हसून ते उडवून लावतो. तो म्हणतो, “माझी मस्तके यापूर्वीही पडली आहेत, आणि त्यातून माझे भलेच झाले. मग मुकुट पडणे अपशकुन कसे?” आणि तो सगळ्यांना घरी झोपायला पाठवतो. पण कुंडल पडल्यापासून मंदोदरीच्या मनात चिंता भरून राहिली आहे. डोळ्यांत पाणी आणून, हात जोडून ती रावणाला विनवते: “रामांशी वैर सोडा. त्यांना माणूस समजू नका. सारे विश्व हेच त्यांचे शरीर आहे.” रावण नुसता हसतो. मंदोदरीच्या लक्षात येते, रावणाची वेळ भरली आहे. काळाने, म्हणजे मृत्यूने, त्याची बुद्धी झाकून टाकली आहे. पहाट होताच रावण निर्भयपणे, गर्वाने आंधळा होऊन दरबारात जातो. त्याच सकाळी राम आपल्या मंत्र्यांना बोलावतात. अस्वलांचे वृद्ध राजे जांबवान वानरांचा युवराज अंगद याला दूत म्हणून पाठवावे, असा सल्ला देतात. सगळ्यांना तो पटतो.
सारे विश्व हेच त्यांचे रूप
बिस्व-रूप रघु-बंस-मनि, करहु बचन बिस्वासु। लोक कल्पना बेद कर, अंग अंग प्रति जासु॥
रामांना माणूस समजू नका, अशी विनवणी मंदोदरी रावणाला करते: “माझ्या बोलण्यावर विश्वास ठेवा. रघुकुळाचे हे रत्न म्हणजे संपूर्ण विश्वाचे रूप आहे. त्यांच्या एकेका अंगात वेदांनी एकेका लोकाची कल्पना केली आहे.” रघू हे रामांच्या कुळातले प्राचीन राजे; वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. राक्षसांची ही राणी परमेश्वराच्या विश्वरूपाचे वर्णन करते आहे. विश्वरूप म्हणजे सारे विश्व हेच ज्याचे शरीर आहे, असे रूप.
पाय पाताळात, मस्तक ब्रह्मलोकी
पद-पाताल सीस-अज-धामा। अपर लोक अँग अँग बिस्रामा॥ भृकुटि-बिलास भयंकर-काला। नयन-दिवाकर कच-घन-माला॥
“पाताळ हे त्यांचे पाय आहेत, आणि ब्रह्मदेवाचे धाम हे त्यांचे मस्तक. बाकीचे लोक त्यांच्या एकेका अंगात विसावले आहेत. त्यांच्या भुवयांची हालचाल म्हणजे भयंकर काळ. सूर्य हे त्यांचे डोळे, आणि मेघांच्या माळा हे त्यांचे केस.” याच प्रकारे ती त्यांचे सारे शरीर वर्णन करते: वारा हा त्यांचा श्वास, नद्या त्यांच्या नाड्या, समुद्र त्यांचे पोट, आणि सारे चराचर जग हेच त्यांचे रूप.
रावणाची थट्टा
बिहँसा नारि बचन सुनि काना। अहो मोह-महिमा बलवाना॥ नारि सुभाव सत्य कवि कहहीं। अवगुन आठ सदा उर रहहीं॥ साहस अनृत चपलता माया। भय अबिबेक असौच अदाया॥ रिपु कर रूप सकल तैं गावा। अति बिसाल भय मोहि सुनावा॥
राणीची विनवणी ऐकून रावण हसतो, आणि तिची थट्टा करतो: “वा! मोहाचा महिमा किती बलवान आहे! कवी स्त्रीच्या स्वभावाविषयी खरेच सांगतात: तिच्या हृदयात आठ अवगुण सदा राहतात. अविचारी धाडस, खोटेपणा, चंचलपणा, कपट, भित्रेपणा, अविवेक, अपवित्रपणा आणि निर्दयपणा. तू शत्रूचे सारे रूप गाऊन दाखवलेस, आणि मला फार मोठे भय ऐकवलेस.” ते सारे लोक तर सहजच रावणाच्या ताब्यात आहेत, असे तो पुढे म्हणतो; म्हणजे मंदोदरीने त्याचीच स्तुती केली आहे.
वेत फुलत नाही
फूलइ फरइ न बेत, जदपि सुधा बरषहिँ जलद। मूरुख हृदय न चेत, जो गुरु मिलहिँ बिरंचि-सिव॥
गर्वाने आंधळा झालेला रावण दरबारात जातो, तेव्हा कवी म्हणतात: “ढगांनी अमृताचा वर्षाव केला, तरी वेताला फूल येत नाही, फळ येत नाही. मूर्खाला साक्षात ब्रह्मदेव आणि शिव गुरू म्हणून मिळाले, तरी त्याचे हृदय जागे होत नाही.” रावणाने नुकताच राणीचा सल्ला ऐकला, आणि तो हसण्यावारी नेला.
त्याचेही हित साधा
बहुत बुझाइ तुम्हहिँ का कहऊँ। परम-चतुर मैं जानत अहऊँ॥ काज हमार तासु हित होई। रिपु सन करेहु बतकही सोई॥
वालीचा मुलगा अंगद याला आपल्या कामगिरीवर लंकेत पाठवताना राम म्हणतात: “तुला फार समजावून काय सांगू? तू परम चतुर आहेस, हे मी जाणतो. शत्रूशी असे बोल, ज्याने आपले कामही होईल, आणि त्याचेही हित होईल.” याही वेळी रामांचा दूत रामांच्या कार्याबरोबर रावणाचेही भले साधायला निघतो. अंगद रामांच्या पायांवर मस्तक ठेवतो, आणि या मानाने रोमांचित होऊन निघतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे १४–१७ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे १४ ते १७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १४; १५, चौपाई १; १६, चौपाई १; १६, चौपाई २; सोरठा १६; १७, चौपाई ४.