रामचरितमानस · लंकाकांड
एकतीस बाण
॥ रामचरितमानस · लंकाकांड ॥
रावणाच्या मायेने सगळी रणभूमी भरून जाते. धनुष्ये घेतलेली भुते-पिशाचे दिसू लागतात. हाती तलवारी आणि कवट्या घेतलेल्या डाकिणी रक्त पीत नाचतात. वानर जिथे पळतात, तिथे त्यांना आगच दिसते; मग त्यांच्यावर वाळूचा पाऊस पडतो. लक्ष्मण, वानरराज आणि सगळे वीर बेशुद्ध पडतात. राम एकाच बाणाने ती सारी माया नाहीशी करतात. राम पुन्हा पुन्हा रावणाची मस्तके आणि हात तोडतात, आणि ते पुन्हा उगवतात. शेवटी ते रावणाचे भाऊ बिभीषण यांच्याकडे वळतात; बिभीषण रामांच्या बाजूने लढत आहेत. त्यांच्याकडून राम रावणाच्या जिवाचे रहस्य जाणून घेतात. मग भयंकर अपशकुन होऊ लागतात: मूर्ती रडतात, धरणी हादरते, ढगांतून रक्ताचा पाऊस पडतो. मग राम बाण सोडतात, आणि रावण कोसळतो. मरताना तो गर्जना करतो: “राम कुठे आहे?” तो पडताच धरणी डळमळते. बाण त्याची मस्तके आणि हात त्याच्या राणीपुढे नेऊन ठेवतात, आणि परत भात्यात येतात. देव फुलांचा वर्षाव करतात.
आकाशात उडणारी माशी
ताके गुन गन कछु कहे, जड़-मति तुलसीदास। निज-पौरुष अनुसार जिमि, माछी उड़इ अकास॥
अनेक युगांतल्या गायकांनाही राम-रावण युद्धाचे संपूर्ण वर्णन करता आले नसते, असे काव्य नुकतेच सांगते. मग तुलसीदास स्वतःविषयी सांगतात: “माशी आपल्या बळाप्रमाणे आकाशात उडते, तसे या मंदबुद्धी तुलसीदासाने प्रभूंचे थोडेसे गुण सांगितले आहेत.” माशी तिच्या छोट्या पंखांना झेपेल तितकीच उंच जाते. तसे कवीही आपल्या बळाप्रमाणे रामांचे थोडेसेच वर्णन करतात.
नाभीतले अमृत
नाभिकुंड पियूष बस याके। नाथ जियत रावन बल ताके॥ सुनत बिभीषन बचन कृपाला। हरषि गहे कर बान कराला॥
रावणाची मस्तके उगवतच राहतात, आणि राम बिभीषणांकडे पाहतात. बिभीषण त्यांना सांगतात: “नाथ, याच्या नाभीच्या कुंडात अमृत आहे. त्याच्या बळावर रावण जिवंत आहे.” बिभीषणांचे हे बोलणे ऐकून कृपाळू प्रभूंना आनंद होतो, आणि ते आपले भयंकर बाण हातात घेतात. ही कथा शिव आपल्या पत्नी पार्वतीला सांगत आहेत. ते इथे एक गोष्ट सांगतात: ज्यांच्या इच्छेने मृत्यूलाही मरण येते, ते प्रभू आपल्या भक्ताच्या प्रेमाची परीक्षा पाहत होते.
काळसर्पांसारखे बाण
खैंचि सरासन स्रवन लगि, छोड़े सर एकतीस। रघुनायक-सायक चले, मानहुँ काल फनीस॥
अपशकुन पाहून देव घाबरतात, आणि जयजयकार करू लागतात. राम धनुष्य कानापर्यंत ओढतात, आणि एकतीस बाण सोडतात. रघुनायकांचे ते बाण सुटतात, जणू काळाचे नागच निघाले आहेत. एक बाण अमृतासाठी; उरलेले तीस दहा मस्तकांसाठी आणि वीस हातांसाठी.
रावणवध
सायक एक नाभि सर सोखा। अपर लगे सिर भुज करि रोखा॥ लै सिर बाहु चले नाराचा। सिर-भुज हीन रुंड महि नाचा॥
एक बाण त्याच्या नाभीचे कुंड शोषून घेतो. बाकीचे बाण संतापाने त्याच्या मस्तकांवर आणि हातांवर आदळतात, आणि ती मस्तके आणि ते हात घेऊन उडून जातात. मस्तके आणि हात नसलेले धड जमिनीवर नाचू लागते. रावणाला जिवंत ठेवणारी एकमेव गोष्ट आधी हिरावली जाते. मस्तक नसतानाही ते धड धावत राहते, आणि त्याच्याखाली धरणी खचते. शेवटी राम त्याचे दोन तुकडे करतात.
प्रभूंमध्ये सामावलेले तेज
तासु तेज समान प्रभु आनन। हरषे देखि संभु चतुरानन॥ जय जय धुनि पूरी ब्रह्मंडा। जय रघुबीर प्रबल-भुजदंडा॥
रावणाचे तेज प्रभूंच्या मुखात सामावते. ते पाहून शंभू आणि चतुर्मुख ब्रह्मदेव आनंदतात. “जय जय” असा घोष साऱ्या ब्रह्मांडात भरून राहतो: “प्रबळ बाहूंच्या रघुवीरांचा जय असो!” देवांच्या शत्रूचे तेज प्रभूंच्याच मुखात विलीन होते. रामांनी रावणालाही आपल्या धामात जागा दिली, असे लवकरच त्याची राणी म्हणणार आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ लंकाकांड · दोहे १०१–१०३ ॥
रामचरितमानस, लंकाकांड, दोहे १०१ ते १०३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १०१; १०२, चौपाई ३; दोहा १०२; १०३, चौपाई १; १०३, चौपाई ५.