रामचरितमानस · उत्तरकांड
हजार जन्म, एकच भक्ती
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपल्या पहिल्या जन्माची कहाणी सांगत आहेत. कावळा होण्याच्या खूप आधीचा तो जन्म; तेव्हा ते माणूस म्हणून जन्मले होते. त्या जन्मातल्या या शिष्याने शिवमंदिरात आपल्या गुरूंचा, म्हणजे आध्यात्मिक शिक्षकाचा, अपमान केला. मागे सांगितल्याप्रमाणे शिवांनी त्याला साप होण्याचा शाप दिला, आणि दयाळू गुरूंनी शिष्यावर दया करावी म्हणून शिवांची प्रार्थना केली. शिव ती प्रार्थना मान्य करतात; पण त्यांचा शाप खोटा ठरू शकत नाही. शिष्याला हजार जन्म घ्यावे लागतील. मात्र जन्म-मरणाचे दुःख त्याला शिवणार नाही, आणि कोणत्याही जन्मात त्याचे ज्ञान नाहीसे होणार नाही. शिव त्याला सांगतात: ब्राह्मणांची, म्हणजे पुरोहित वर्णाची, सेवा कर, आणि पुन्हा कधी ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस. देवराज इंद्राचे वज्र, शिवांचे स्वतःचे त्रिशूळ, यमाचा दंड आणि हरीचे, म्हणजे देवाचे, भयंकर चक्र, यांच्या तडाख्यातूनही एखादा माणूस वाचेल. पण असा माणूससुद्धा ब्राह्मणद्रोहाच्या आगीत जळून जातो, असे शिव म्हणतात. शिष्य विंध्य पर्वतात साप होतो. मग जुनी वस्त्रे टाकावीत तितक्या सहजपणे तो एकामागून एक देह सोडत जातो. शेवटच्या जन्मात तो ब्राह्मण होतो. तो वनावनांत फिरतो, आणि भेटेल त्या प्रत्येक मुनीला रामांविषयी विचारतो. ते निराकार देवाचा उपदेश करतात; त्याला मात्र साकार देवाची ओढ आहे. मेरू पर्वतावर त्याला लोमश ऋषी भेटतात.
हजार जन्म, पण दुःख नाही
जनमत मरत दुसह दुख होई। एहि स्वल्पउ नहिँ ब्यापिहि सोई॥ कवनहुँ जनम मिटिहि नहिं ज्ञाना। सुनहि सूद्र मम बचन प्रवाना॥
गुरूंची प्रार्थना मान्य करताना शिवांनी आधीच सांगितले आहे: आपला शाप खोटा ठरणार नाही; शिष्याला हजार जन्म घ्यावे लागतील. ते पुढे म्हणतात: “जन्मताना आणि मरताना होणारे असह्य दुःख त्याला जरासुद्धा शिवणार नाही. कोणत्याही जन्मात त्याचे ज्ञान पुसले जाणार नाही.” मग ते स्वतः शिष्याकडे वळतात: “शूद्रा, माझे वचन ऐक; ते कधी खोटे ठरत नाही.” शूद्र हा हिंदू समाजाच्या चार वर्णांपैकी सर्वांत खालचा वर्ण होता. हा शिष्य रामांच्या नगरीत, अयोध्येत, शूद्र म्हणून जन्मला होता.
हरीला प्रिय असलेले व्रत
सुनु मम बचन सत्य अब भाई। हरि तोषन-ब्रत द्विज सेवकाई॥ अब जनि करहि बिप्र अपमाना। जानेसु संत अनंत समाना॥
ज्याला शाप दिला, त्या शिष्याला शिव पुढे सांगतात: “बाबा रे, आता माझे खरे बोलणे ऐक. हरीला, म्हणजे देवाला, संतुष्ट करणारे व्रत म्हणजे ब्राह्मणांची सेवा. यापुढे ब्राह्मणाचा कधीही अपमान करू नकोस. संत अनंताच्या बरोबरीचे आहेत, हे जाण.” या शिष्याने शिवमंदिरात आपल्याच गुरूंचा, एका ब्राह्मणाचा, अपमान केला होता.
अनेक देह, एकच आठवण
सिव राखी स्रुति नीति अरु, मैं नहिँ पावा क्लेस। एहि बिधि धरेउँ बिबिध तनु, ज्ञान न गयउ खगेस॥
शाप फळतो. शिष्य साप होतो. माणूस जुनी वस्त्रे टाकून नवी घालतो, तसा तो कष्टाविना एकेक देह सोडतो. काकभुशुंडी आठवण सांगतात: “शिवांनी वेदांचा नियम राखला, आणि मला कसलाही क्लेश झाला नाही. पक्षिराज, अशा रीतीने मी अनेक देह धारण केले, आणि माझे ज्ञान कधीच गेले नाही.” वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. म्हणजे शापही पूर्ण झाला, आणि शिवांनी वचन दिल्याप्रमाणे त्याचे दुःखही दूर झाले.
रामलीलेचा खेळ
चरम-देह द्विज कै मैं पाई। सुर-दुर्लभ पुरान स्रुति गाई॥ खेलउँ तहाँ बालकन्ह मीला। करउँ सकल रघुनायक लीला॥
प्रत्येक जन्मात काकभुशुंडींनी रामांची उपासना केली आहे. आता ते शेवटच्या जन्माकडे येतात. “शेवटचा देह मला ब्राह्मणाचा मिळाला. पुराणे आणि वेद गातात त्याप्रमाणे, हा देह देवांनाही दुर्लभ आहे. तिथे मी इतर मुलांबरोबर खेळत असे, आणि रघुनायक रामांच्या सगळ्या लीला करून दाखवत असे.” पुराणे म्हणजे पवित्र कथांचे जुने ग्रंथ; रघुकुळ हे रामांचे राजघराणे. हाच देह आजही त्यांच्याकडे आहे; एका शापाने तो कावळ्याचा झाला.
लोमश ऋषींच्या चरणी
मेरु सिखर बट छाया, मुनि लोमस आसीन। देखि चरन सिर नायउँ, बचन कहेउँ अति दीन॥
गुरूंचे बोलणे आठवत काकभुशुंडी फिरत राहतात, आणि नित्य नव्या प्रेमाने रामांचे गुणगान गातात. “मेरू पर्वताच्या शिखरावर, वडाच्या सावलीत, लोमश मुनी बसले होते. त्यांना पाहताच मी त्यांच्या चरणांवर डोके ठेवले, आणि अगदी नम्रपणे त्यांच्याशी बोललो.” मेरू हा जगाच्या मध्यभागी असलेला सोन्याचा महान पर्वत. साकार देवाची उपासना कशी करावी, हे विचारायला ते ऋषींकडे आले आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १०९–११० ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १०९ ते ११०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १०९, चौपाई ४; १०९, चौपाई ६; दोहा १०९; ११०, चौपाई २; दोहा ११० (दुसरा).