- 1वाट पाहण्याचा शेवटचा दिवसउत्तरकांड हे काव्याचे सातवे आणि शेवटचे कांड संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. मग कथा अयोध्येकडे, रामांचे धाकटे भाऊ भरत यांच्याकडे वळते. चौदा वर्षांपैकी आता फक्त एक दिवस उरला आहे. रामांच्या विरहाने नगरभर स्त्री-पुरुष कृश आणि दीन झाले आहेत. मग…
- 2अयोध्येत रामांचे स्वागतराम येत आहेत, ही बातमी घेऊन भरत आनंदाने अयोध्येत परत जातात. माता उठून धावत सुटतात. स्त्री-पुरुष जसे असतील तसे धावत बाहेर येतात, आणि एकमेकांना विचारतात, “तुम्ही रामांना पाहिले का?” दही, फळे, फुले आणि पवित्र तुळशीची ताजी पाने यांनी भरलेली सोन…
- 3रामांचा राज्याभिषेकचौदा वर्षांच्या वनवासानंतर राम अयोध्येत परतले आहेत. ज्यांच्या मागणीमुळे त्यांना वनवास झाला, त्या राणी कैकेयी मनातून लाजल्या आहेत, हे रामांना ठाऊक आहे. म्हणून ते आधी कैकेयींच्या महालात जातात, आणि त्यांच्या मनाचे समाधान करतात. त्यानंतरच ते आप…
- 4मित्रांना निरोपअयोध्येत सहा महिने लोटतात. रामांचे वानर आणि अस्वल मित्र आनंदात इतके बुडून गेले आहेत, की संत जसा द्वेष विसरतो, तसे ते आपली घरे पार विसरले आहेत. राम त्यांना बोलावतात, जवळ बसवतात, आणि प्रेमाने बोलतात. ते म्हणतात, तुम्ही माझी चांगली सेवा केली.…
- 5रामराज्यराम निषादांचा प्रमुख गुह यालाही घरी पाठवतात. गंगेच्या काठी रामांचे स्वागत करणारा तो हाच. राम त्याला आपला मित्र आणि भरतासारखा भाऊ म्हणतात, आणि नगरीत वारंवार येत जा, असे सांगतात. आता राम सिंहासनावर बसले आहेत, आणि कवी त्यांच्या राज्याचे चित्र…
- 6दोन पुत्र आणि चार ऋषीआता राम अयोध्येत राज्य करतात. त्यांचे भाऊ प्रेमाने त्यांची सेवा करतात. राम आपल्याला काही काम सांगतील, या आशेने ते रामांच्या चेहऱ्याकडे पाहत असतात. प्रजा रात्रंदिवस एकच मागणे मागते: रामांच्या चरणी प्रेम असावे. सीतांना दोन पुत्र होतात, आणि रा…
- 7कुऱ्हाडीलाही सुगंध देणारे चंदनरामांच्या तिन्ही भावांना प्रभूंना काही विचारायचे आहे. पण स्वतः विचारायला त्यांना संकोच वाटतो. म्हणून ते रामांचे वानर सेवक हनुमान यांच्याकडे पाहतात. राम सर्वांच्या मनातले जाणतात. भावांना काय विचारायचे आहे, असे ते हनुमानांनाच विचारतात. हनुमान…
- 8माझे चुकले तर मला थांबवाएके दिवशी अयोध्येचे राजा राम आपले गुरू, ब्राह्मण आणि नगरातले सगळे लोक यांना दरबारात बोलावतात. आपण जे सांगणार आहोत ते स्वार्थापोटी नाही, सत्तेच्या गर्वानेही नाही, असे ते सांगतात. लोकांना ते पटले, तर त्यांनी ते पाळावे. आणि आपले काही चुकले, तर…
- 9गरुड कावळ्याकडे का गेले?शिवांनी आपल्या पत्नी पार्वतींना रामांची सगळी कथा सांगितली आहे. रामांची चरित्रे अगणित आहेत, असे ते म्हणतात. पार्वती आनंदित होतात, आणि आणखी एक गोष्ट विचारतात. एका कावळ्याने ही कथा पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगितली, असे शिवांनी सांगितले होते…
- 10उन्हानंतरची सावलीपक्ष्यांचा राजा गरुड नील पर्वतावर पोहोचले आहेत. तिथे कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी राहतात. काकभुशुंडी मोठ्या आदराने त्यांचे स्वागत करतात. आपले काम आधीच झाले, असे गरुड म्हणतात; काकभुशुंडींना आणि त्यांच्या आश्रमाला पाहताच गरुडांचा संशय ग…
- 11बाळरामांच्या पोटातली विश्वेकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगत आहेत, एकदा आपल्यालाही मोह कसा झाला होता ते. ते म्हणतात, राम आपल्या सेवकांच्या मनात अभिमान कधी टिकू देत नाहीत. मूल रडले तरी आई त्याच्या अंगावरचे गळू फोडून घेते; तसेच राम सेव…
- 12कावळ्याने मागितलेले वरदानकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना सांगतात, बाळरामांच्या आतला तो प्रवास संपल्यावर काय झाले. कावळा “वाचवा!” असा आक्रोश करत जमिनीवर कोसळला. रामांनी आपली माया आवरून घेतली, आणि आपला कमळासारखा हात त्याच्या मस्तकावर ठेव…
- 13कलियुगातला कावळ्याचा पहिला जन्मकावळ्याचा देह तुम्हाला कसा मिळाला, असे पक्ष्यांचा राजा गरुड यांनी कावळ्याच्या रूपातल्या ऋषी काकभुशुंडींना विचारले आहे. काकभुशुंडी आपल्या पहिल्या जन्मापासून सुरुवात करतात. तो जन्म सृष्टीच्या एका आधीच्या कल्पातला. तेव्हा कलियुग होते, चार युगा…
- 14शिष्यासाठी प्रार्थना करणारे गुरूकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपल्या पहिल्या जन्माची, माणसाच्या जन्माची, कहाणी सांगत आहेत. दुष्काळामुळे तो अयोध्या सोडून उज्जयिनी नगरीत आला आहे. तिथे तो पुन्हा श्रीमंत होतो, आणि शिवांची सेवा करतो. उज्जयिनीत ए…
- 15हजार जन्म, एकच भक्तीकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपल्या पहिल्या जन्माची कहाणी सांगत आहेत. कावळा होण्याच्या खूप आधीचा तो जन्म; तेव्हा ते माणूस म्हणून जन्मले होते. त्या जन्मातल्या या शिष्याने शिवमंदिरात आपल्या गुरूंचा, म्हणजे आध्…
- 16ब्राह्मण कावळा कसा झालाकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपण कावळा कसे झालो, ते सांगत आहेत. शेवटच्या जन्मात तो ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहित वर्णातला, होता. मेरू पर्वतावर त्याला लोमश ऋषी भेटले आहेत. साकार देवाची उपासना कशी करावी, असे तो त्य…
- 17मायेला भक्तीचे भयकावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी यांनी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना आपण कावळा कसे झालो, ते सांगितले आहे. गरुडांचा आणखी एक प्रश्न आहे. संत म्हणतात, ज्ञानासारखे दुर्लभ काही नाही. तरीही ऋषींनी ज्ञानाचा उपदेश केला, तेव्हा कावळ्याने भक्तीलाच अधि…
- 18गरुडांचे सात प्रश्नरामांविषयी आणि भक्तीविषयी जे जे विचारले, ते सगळे पक्ष्यांचा राजा गरुड यांनी ऐकले आहे. आता ते कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी यांना आणखी सात प्रश्न विचारतात. कोणता देह मिळणे सर्वांत कठीण? सर्वांत मोठे दुःख कोणते, आणि सर्वांत मोठे सुख कोणत…
- 19मानसाचे शेवटचे शब्दकावळ्याच्या रूपातल्या ऋषींनी पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना रामांची कथा सांगून पूर्ण केली आहे. शेवटी कावळा रामांची प्रार्थना करतो. ज्यांचे नाव जन्म-मरणाच्या फेऱ्यावरचे औषध आहे, ते राम माझ्यावर सदा कृपा ठेवोत, असे तो मागतो. गरुडांचे सगळे संशय मि…