रामचरितमानस · उत्तरकांड
गरुडांचे सात प्रश्न
॥ रामचरितमानस · उत्तरकांड ॥
रामांविषयी आणि भक्तीविषयी जे जे विचारले, ते सगळे पक्ष्यांचा राजा गरुड यांनी ऐकले आहे. आता ते कावळ्याच्या रूपातले ऋषी काकभुशुंडी यांना आणखी सात प्रश्न विचारतात. कोणता देह मिळणे सर्वांत कठीण? सर्वांत मोठे दुःख कोणते, आणि सर्वांत मोठे सुख कोणते? संतांचा स्वभाव कसा, आणि दुष्टांचा कसा? सर्वांत मोठे पुण्य कोणते, आणि सर्वांत भयंकर पाप कोणते? आणि मनाचे रोग कोणते? कावळा क्रमाने उत्तरे देतो. माणसाच्या देहासारखा दुसरा देह नाही. दारिद्र्यासारखे दुःख नाही, आणि संतांच्या भेटीसारखे सुख नाही. संत दुसऱ्यांच्या भल्यासाठी कष्ट सोसतात; दुष्ट साप किंवा उंदराप्रमाणे विनाकारण दुसऱ्यांचे नुकसान करतात. मग तो निंदा करणाऱ्यांचे पुढे काय होते, ते सांगतो. जो हरीची, म्हणजे देवाची, किंवा गुरूंची निंदा करतो, तो हजार जन्म बेडूक होतो. जो पुरोहित वर्णातल्या ब्राह्मणाची निंदा करतो, तो अनेक नरक भोगतो, आणि मग जगात कावळा होऊन जन्मतो. देवांची आणि वेदांची निंदा करणारे गर्विष्ठ लोक रौरव नरकात पडतात; संतांची निंदा करणारे घुबड होतात; आणि सगळ्यांचीच निंदा करणारे वटवाघूळ होऊन जन्मतात. शेवटी मनाचे रोग. त्यांच्यावर एकच औषध आहे: रामांची भक्ती. कावळा समारोप करतो: रामचरित्राच्या सागराचा तळ आजवर कोणालाच सापडलेला नाही.
माणसाच्या देहासारखा देह नाही
नर तन सम नहिं कवनिउँ देही। जीव चराचर जाचत जेही॥ नरक सर्ग अपवर्ग निसेनी। ज्ञान बिराग भगति सुख देनी॥
काकभुशुंडी पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर देतात. “माणसाच्या देहासारखा दुसरा कोणताही देह नाही; चर-अचर सगळे जीव त्याचीच आस धरतात. नरक, स्वर्ग आणि मोक्ष, तिन्हींकडे नेणारी ही शिडी आहे. ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती यांचे वरदान हाच देह देतो.” हा देह मिळूनही जे हरीला भजत नाहीत, ते हातातला परीस फेकून काचेचा तुकडा घेतात, असे कावळा पुढे सांगतो.
दारिद्र्यासारखे दुःख नाही
नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीं। संत मिलन सम सुख कछु नाहीं॥ पर उपकार बचन मन काया। संत सहज सुभाव खगराया॥
“जगात दारिद्र्यासारखे दुःख नाही, आणि संतांच्या भेटीसारखे सुख कुठेच नाही. आणि पक्षिराज, वाणीने, मनाने आणि देहाने दुसऱ्यांवर उपकार करणे, हाच संतांचा सहज स्वभाव आहे.” एकाच चौपाईत कावळा दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या प्रश्नांची उत्तरे देतो.
अहिंसा हाच परम धर्म
संत उदय संतत सुखकारी। बिस्व सुखद जिमि इंदुतमारी॥ परम धरम स्रुति बिदित अहिंसा। परनिंदा सम अघ न गिरीसा॥
कावळा पाचव्या आणि सहाव्या प्रश्नांकडे येतो. “चंद्र आणि सूर्य सगळ्या जगाला सुख देतात, तसा संतांचा उदय नेहमीच सुख देतो. वेदांनी सांगितलेला परम धर्म म्हणजे अहिंसा, कोणालाही न दुखावणे. आणि दुसऱ्यांची निंदा करण्यासारखे डोंगराएवढे पाप दुसरे नाही.” धर्म म्हणजे योग्य आचरण, जीवनाला धरून ठेवणारे कर्तव्य. मग कावळा निंदा करणाऱ्यांचे काय होते, ते सांगतो.
सगळ्या रोगांचे मूळ
मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला। तेहि तें पुनि उपजहिँ बहु सूला॥ काम बात कफ लोभ अपारा। क्रोध पित्त नित छाती जारा॥
मग कावळा मनाच्या रोगांकडे येतो. “मोह हे सगळ्या रोगांचे मूळ आहे, आणि त्यातून पुढे अनेक वेदना उपजतात. काम हा वात, अपार लोभ हा कफ, आणि क्रोध हे पित्त; ते रोज छाती जाळत राहते.” वात, कफ आणि पित्त हे भारतीय वैद्यकातले तीन दोष. तिन्ही एकत्र आले, तर सन्निपाताचा गंभीर ताप येतो.
पाणी घुसळून तूप
बारि मथे घृत होइ बरु, सिकता तें बरु तेल। बिनु हरिभजन न भव तरिय, यह सिद्धांत अपेल॥
रामांकडे पाठ फिरवणाऱ्याला, अशक्य गोष्ट घडली तरी, सुख मिळत नाही, असे कावळ्याने सांगितले आहे. “पाणी घुसळून तूप निघेल, वाळूतून तेलही निघेल; पण हरिभजनाशिवाय कोणी भवसागर तरत नाही. हा सिद्धांत कोणी खोडू शकत नाही.” भवसागर तरणे म्हणजे जन्म-मरणाच्या न संपणाऱ्या फेऱ्यातून सुटणे. पुढच्या एका संस्कृत श्लोकात तो हेच पुन्हा सांगतो: जे हरीला भजतात, ते तो सागर तरून जातात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ उत्तरकांड · दोहे १२१–१२३ ॥
रामचरितमानस, उत्तरकांड, दोहे १२१ ते १२३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १२१, चौपाई ५; १२१, चौपाई ७; १२१, चौपाई ११; १२१, चौपाई १५; दोहा १२२.